Mətn (transkript)
Qanındakı dəmir milyardlarla il əvvəl partlayan ulduzlarda yaranıb. Qanını qırmızı edən hemoqlobindir, onun içində isə dəmir var. Bədənindəki bütün dəmirdən kiçik bir mismar düzəltmək olar. Amma bu dəmir Yerdə yaranmayıb. Kainat yarananda demək olar ki, yalnız hidrogen və helium var idi. Nə dəmir, nə karbon, nə də oksigen. Bəs onlar haradan gəldi? Cavab ulduzlardır. Hər ulduz nəhəng bir sobadır: Günəş hər saniyə təxminən altı yüz milyon ton hidrogeni heliuma çevirir. Amma Günəş dəmir yarada bilmir. Bunu Günəşdən dəfələrlə böyük ulduzlar bacarır. Onların mərkəzi yüz milyonlarla dərəcəyə qədər qızır. Üç helium nüvəsi birləşib karbon olur, karbondan oksigen, oksigendən isə silisium yaranır. Hər pillə əvvəlkindən sürətlidir: hidrogen milyonlarla il yanır, silisium isə təxminən bir gün. Zəncir dəmirdə dayanır, çünki dəmir ulduz üçün tələdir. Dəmir birləşəndə enerji vermir, enerji udur. Ulduzun mərkəzi saniyədən də qısa müddətdə çökür. Və ulduz fövqəlyeni kimi partlayır, qısa müddətə bütöv qalaktika qədər parlayır. Partlayışın istisində yenə dəmir yaranır və kosmosa səpələnir. Dəmirdən ağır elementlər isə nüvələr neytron tutduqca yaranır. Qızıl kimi elementlər iki neytron ulduzu toqquşanda bir anda yaranır. Bu ulduz tozundan dörd milyard altı yüz milyon il əvvəl Günəş, Yer və sonra həyat yarandı. Amma bədənində bundan da qədim atomlar var. Suyundakı hidrogen kainatın ilk dəqiqələrindən qalıb. Yəni sən ulduz tozundansan: qanındakı dəmir partlayan ulduzlarda yaranıb.