Audio dərs · Müddət
7:23
Mətn (transkript)
Kiçik bir oyuncaq sexi. İki lent dayanmadan hərəkət edir, üstündə rəngli maşınlar, toplar və ayıcıqlar bir-birinin ardınca gəlir. Gün sonunda keyfiyyət nəzarətçisi nəticəni yazır. Birinci lentdə yetmiş beş oyuncaq hazırlanıb, onlardan üçü keyfiyyətsiz çıxıb. İkinci lentdə əlli oyuncaq hazırlanıb, keyfiyyətsizlər yenə üç ədəddir. Hər iki lentdə üç keyfiyyətsiz oyuncaq var. Deməli, ikisi də eyni dərəcədə yaxşı işləyib? Tələsməyək. Üç oyuncaq yetmiş beşin içində başqa, əllinin içində başqa görünür. Bu iki nəticəni ədalətlə müqayisə etmək üçün onları eyni ölçüyə gətirmək lazımdır. O ölçü sizə tanışdır: faiz. Bu gün nisbətin faizlə ifadəsini öyrənəcəyik. Əvvəlcə xatırlayaq: faiz yüzdə bir hissə deməkdir. Bir kvadratı yüz bərabər xanaya bölüb iyirmi beşini rəngləsək, kvadratın iyirmi beş faizi rənglənmiş olur. İndi daha kiçik bir fiqur təsəvvür edin: iki sıra, hər sırada beş vahid kvadrat, cəmi on xana. Onlardan üçü rənglənib. Bu, onda üçdür: onluq kəsrlə sıfır tam onda üç, faizlə isə otuz faiz. Birinci hissə: nisbəti faizlə yazmaq. Dərslik belə deyir: bir ədədin digər ədədin neçə faizini təşkil etdiyini tapmaq üçün bu iki ədədin nisbətini faizlə ifadə etmək lazımdır. Kəmiyyətlər eyniadlı olmalıdır: metri metrlə, kiloqramı kiloqramla müqayisə edirik. Dərslikdəki otağı götürək. Otaq düzbucaqlı formasındadır: eni dörd metr, uzunluğu beş metr. Otağın eni uzunluğunun neçə faizini təşkil edir? Birinci üsulda nisbəti adi kəsrlə yazırıq: dördün beşə nisbəti, yəni beşdə dörd. Sonra bu kəsri məxrəci yüz olan kəsrə gətiririk. Beşi yüz etmək üçün iyirmiyə vururuq, kəsr dəyişməsin deyə surəti də iyirmiyə vururuq. Dörd vur iyirmi səksəndir. Alırıq yüzdə səksən, yəni səksən faiz. Bunu gözünüzün önünə gətirin. Uzun bir zolaq var. Zolağın altında ədədlər yazılıb: sıfırdan beşə qədər, bərabər addımlarla. Üstündə isə faizlər: sıfır, iyirmi, qırx, altmış, səksən və yüz. Hər metrə iyirmi faiz düşür. Zolağı dördə qədər rəngləyirik: rəngli hissə səksən faizin altında bitir. Bütöv uzunluq yüz faizdir, en isə səksəndə dayanır. İkinci hissə: tənasüblə yoxlama. İkinci üsulda otağın uzunluğunu yüz faiz götürürük, eni isə axtardığımız məchul faizdir. Məsələnin qısa şərti iki sətirdir: beş metr yüz faizdir, dörd metr neçə faizdir? Ədəd və onun faizi düz mütənasibdir. Dərslik buradan tənasüb qurub məchulu tapır, biz isə eyni fikri sözlə izləyək. Beş metr yüz faizdirsə, bir metr ondan beş dəfə az, yəni iyirmi faizdir. Dörd metr isə səksən faizdir. Beləliklə, otağın eni onun uzunluğunun səksən faizini təşkil edir. İki üsul eyni qaydaya aparır. Bir ədədin digərinin neçə faizi olduğunu bilmək üçün o ədədi müqayisə etdiyimiz ədədə bölün, nəticəni yüzə vurun və sağına faiz işarəsi yazın. Dərslik buna qısa bir ad da verir: iki ədədin faiz nisbəti. Üçüncü hissə: yüz faiz kimdir? Bir ədədi ikinin neçə faizidir? İkidə bir, yəni əlli faiz. İndi tərsinə soruşaq: iki ədədi birin neçə faizidir? İki bölü bir ikidir, yüzə vuranda iki yüz faiz alınır. Bəli, ədəd müqayisə etdiyimiz ədəddən böyükdürsə, faiz yüzdən çox olur. Sualı diqqətlə dinləyin: «ikinin», «birin» kimi sözlər yüz faizin kim olduğunu deyir. Dərslikdəki bir nümunə bunu yaxşı göstərir. Yüz iyirmi qram saf suya otuz qram duz qarışdırılıb. Duz suyun neçə faizidir? Otuz yüz iyirminin dörddə biridir, yəni iyirmi beş faiz. Amma dərslik başqa şey soruşur: qarışığın neçə faizi duzdur? İndi yüz faiz bütöv qarışıqdır. Əvvəlcə onun ümumi kütləsini tapırıq: yüz iyirmi üstəgəl otuz, yüz əlli qram. Otuz yüz əllinin beşdə biridir, yəni qarışığın iyirmi faizi duzdur. Eyni duz, iki fərqli cavab, çünki yüz faiz dəyişdi. Dördüncü hissə: diaqramdan faizə. Dərslikdə altı «A» sinfində keçirilmiş qiymətləndirmənin nəticələri sütunlu diaqramla verilib. Onu birlikdə oxuyaq. Aşağıda dörd qiymət yan-yana durur: iki, üç, dörd və beş. Hər qiymətin üstündə bir sütun ucalır, sütunun hündürlüyü həmin qiyməti alan şagirdlərin sayıdır. «İki» alanlar iki nəfərdir, «üç» alanlar dörd nəfər. Ən hündür sütun «dörd» qiymətinindir: səkkiz şagird. «Beş» alanlar altı nəfərdir. Hamısı birlikdə iyirmi şagird edir. Burada yüz faiz bütün sinifdir, yəni iyirmi şagird. «Dörd» alanlar sinfin neçə faizidir? İyirmidə səkkiz. Məxrəci yüz etmək üçün beşə vururuq: yüzdə qırx, yəni qırx faiz. «Beş» alanların faizini isə özünüz tapın: eyni yolla, iyirmidə altıdan başlayaraq. İndi sexə qayıdaq. Birinci lentdə yetmiş beş oyuncaqdan üçü keyfiyyətsiz idi. Üçün yetmiş beşə nisbəti iyirmi beşdə birdir. Məxrəci yüz etmək üçün dördə vururuq: yüzdə dörd, yəni dörd faiz. İkinci lentdə əllidən üçü keyfiyyətsiz idi. Burada ikiyə vururuq: yüzdə altı, altı faiz. Deməli, hər yüz oyuncaqdan birinci lentdə dördü, ikincidə altısı keyfiyyətsiz çıxır. Sayları eyni olsa da, birinci lent daha yaxşı işləyib. Yadda saxlamağa dəyər bir fikir budur: faiz bütövü yüz hissə sayan nisbətdir. Nisbəti adi kəsrlə yazın, sonra məxrəcini yüzə gətirin, ya da nisbəti yüzə vurub faiz işarəsini qoyun. Amma əvvəlcə özünüzdən soruşun: burada yüz faiz kimdir? Bu suala düzgün cavab versəniz, faizlər sizi heç vaxt çaşdırmayacaq. Addım-addım həllər oxu dərsində və videoda sizi gözləyir.