Proqnozlaşdırma — dinləmə dərsi

Mətn (transkript)

Təsəvvür edin ki, böyük bir şəhərin ən sıx küçəsindəsiniz. Hər tərəf insandır, hər kəs harasa tələsir. İndi bu mənzərəni bütün Yer kürəsinə yayın. Dərsliyimizdəki qrafikə görə, min doqquz yüz əllinci ildə Yer üzündə təxminən iki milyard beş yüz milyon insan yaşayırdı. İki min iyirminci ildə isə bu say yeddi milyard səkkiz yüz milyona çatmışdı. Bəs iki min qırxıncı ildə neçə nəfər olacaq? Bu sualın dəqiq cavabını heç kim bilmir. Amma onu ağılla təxmin etmək olar. Salam! Bu dinləmə dərsində proqnozlaşdırmadan danışacağıq. Əvvəlcə proqnozun nə olduğunu aydınlaşdıracağıq. Sonra məlumatdakı dəyişməni tapıb onu gələcəyə necə davam etdirməyi öyrənəcəyik. Ardınca qrafiklərin bizi necə yanılda biləcəyini araşdıracağıq. Sonda isə kiçik bir qrupu yoxlayıb böyük bir çoxluq haqqında necə təxmin verməyi öyrənəcəyik. Əvvəlcə sözün özündən başlayaq. «Proqnoz» sözü yunan dilindən gəlir. «Pro» irəli, «gnosis» isə bilik deməkdir. Bu iki hissə birləşəndə «prognosis» sözü yaranır, mənası da «əvvəlcədən görmə»dir. Dərsliyimiz proqnozu belə tərif edir: proqnoz hər hansı hadisənin gələcək vəziyyəti haqqında verilmiş fərziyyədir. Yəni proqnoz gələcək haqqında əsaslandırılmış bir fikir, ağıllı bir təxmindir. Bəs proqnozlaşdırma nədir? Bu, məlumatı elmi üsullarla emal edib proqnoz əldə etmək prosesidir. Burada iki vacib fikir var. Birincisi, proqnozun mütləq həyata keçəcəyini heç kim deyə bilməz. İkincisi, buna baxmayaraq, proqnozsuz plan qurmaq çətindir. Məsələn, bir şəhər gələcək illərdə neçə məktəb tikəcəyini planlaşdıranda orada nə qədər uşaq yaşayacağını təxmin etməlidir. Gecə yolda maşın sürən sürücünü düşünün. Faralar yolun yalnız bir hissəsini işıqlandırır. Yaxın məsafə aydındır, uzaqlar isə dumanlıdır. Proqnoz da belədir: yaxın gələcək haqqında daha əmin danışırıq, uzaq gələcək haqqında isə daha ehtiyatlı. İndi əsas bacarığa keçək: məlumatdakı meyli tapıb onu davam etdirmək. Dərslikdə dünya əhalisini göstərən xətti qrafik var. Gəlin onu sözlə təsəvvür edək. Aşağıda, üfüqi ox boyunca illər düzülüb: min doqquz yüz əllidən iki min iyirmiyə qədər, hər on ildən bir. Solda, şaquli ox boyunca əhalinin sayı milyardla yazılıb. Qrafikin xətti soldan sağa getdikcə yuxarı qalxır. İki min iyirmidən sonra isə xətt qırıq-qırıq davam edir, iki min otuzuncu və iki min qırxıncı illərə doğru. Həmin qırıq hissə proqnozdur. Proqnoz vermək üçün dərslik bir neçə addım atır. Birinci addım qrafikdən qiymətləri oxumaqdır. Min doqquz yüz əllinci ildə təxminən iki milyard beş yüz milyon, iki min iyirminci ildə yeddi milyard səkkiz yüz milyon. İkinci addım hər on ildə nə qədər dəyişmə olduğunu tapmaqdır. İlk onilliklərdə əhali hər on ildə təxminən yarım milyard, bəzən də bir az az artıb. Son onilliklərdə isə hər on ildəki artım bir milyarda yaxın olub. Üçüncü addım son dəyişməni gələcəyə davam etdirməkdir. Əgər növbəti on ildə də əhali son onilliklərdəki kimi bir milyarda yaxın artarsa, iki min otuzuncu ildə Yer üzündə səkkiz milyard səkkiz yüz milyonla doqquz milyard arasında insan ola bilər. Daha on il sonra, iki min qırxıncı ildə isə təxminən on milyard. Diqqət edin: dərslik burada «olacaq» demir, «ola bilər» deyir. Tək bir dəqiq rəqəm yox, bir aralıq verir. Çünki artımın əvvəlki kimi qalacağına heç kim zəmanət vermir. Bu addımları yadda saxlayaq: qiymətləri oxu, dəyişməni tap, onu ehtiyatla davam etdir və cavabı «təxminən» sözü ilə de. Bəs dəyişmə hər dəfə eyni olmasa, nə edək? Dərslikdə belə bir nümunə var. Əhmədin əvvəlcə on manatı var idi. Birinci həftə o, üstünə üç manat qoydu, ikinci həftə dörd manat, üçüncü həftə beş manat, və bu qayda ilə davam etdi. Hər həftə qoyduğu pul əvvəlki həftədəkindən bir manat çox olur. Bu yığımı sütunlu diaqram kimi təsəvvür edin: hər həftənin sütunu əvvəlkindən hündürdür, üstəlik sütunlar arasındakı pillələr də getdikcə böyüyür. Belə məlumatda eyni artımı təkrarlamaq səhv olardı. Burada davam etdirməli olduğumuz şey dəyişmənin öz qaydasıdır: gələn həftə Əhməd son həftədəkindən bir manat çox qoyacaq. Elə buna görə də onun pulu getdikcə daha sürətlə artır. Üçüncü həftənin sonunda o, artıq iyirmi iki manat yığmış olur, yəni başlanğıcdakının iki mislindən də çox. Dərslik soruşur: pul növbəti dəfə nə vaxt iki dəfə artacaq? Bunu hesablamağı oxu dərsinə saxlayaq. Bu gün əsas fikir budur: proqnozdan əvvəl dəyişmənin özünün necə dəyişdiyinə diqqət yetirin. Bəzən isə dəyişmə heç bir aydın qayda göstərmir. Dərslikdəki başqa bir cədvəldə müxtəlif ölkələrdən Türkiyəyə gedən insanların sayı iki min on doqquzuncu ildən iki min iyirmi birinci ilə qədər verilib. Amerika Birləşmiş Ştatlarından gedənlərin sayı hər il bir az azalıb. Belə sabit meyl varsa, iki min iyirmi ikinci ildə də bir az az ola biləcəyini demək olar. Azərbaycandan gedənlərin sayı isə əvvəl azalıb, sonra yenidən artıb. Burada meyl aydın deyil, ona görə də proqnoz daha ehtiyatlı olmalıdır. İndi isə proqnozun gizli təhlükəsindən danışaq. Dərslik bunu «aldadıcı statistika» adlandırır. Təsəvvür edin, iki qrafik eyni məlumatı göstərir: iki min on səkkizinci ildən iki min iyirminci ilə qədər xərclənən məbləği, milyonla. Birinci qrafikdə şaquli ox sıfırdan başlayır və iki yüz əlliyə qədər gedir. Bu qrafikdə xətt demək olar ki, düzdür, iki min iyirminci ildəki azalma güclə seçilir. İkinci qrafikdə isə ox iki yüz on altıdan iki yüz iyirmi səkkizə qədərdir. Eyni kiçik azalma burada uçuruma düşmək kimi görünür. Niyə belə olur? Səbəb miqyasdadır, yəni oxun haradan başlayıb haraya qədər getməsindədir. Telefonda xəritəni böyütdüyünüzü xatırlayın. Kiçik bir təpəni çox yaxından göstərsəniz, o, dağ kimi görünər. Ox sıfırdan başlamayanda qrafik də kiçik fərqləri böyüdür. Nəticədə eyni məlumatdan iki fərqli proqnoz çıxa bilər. Birinci qrafikə baxan deyər ki, iki min iyirmi birinci ildə xərclər təxminən eyni qalacaq. İkinci qrafikə baxan isə deyə bilər ki, xərclər kəskin düşür və düşməkdə davam edəcək. Halbuki məlumat eynidir. Dərslikdə daha bir nümunə var. Nurayın fizika testlərindən aldığı ballar səksən altı ilə yüz arasında dəyişir və ümumilikdə yuxarı gedir. Oxu sıfırdan yüzə qədər olan qrafikdə bu artım yumşaq, sakit görünür. Oxu səksəndən yüzə qədər olan qrafikdə isə eyni ballar sanki dik yoxuşa dırmaşır. Heç bir qrafik yalan danışmır, amma ikisi fərqli təəssürat yaradır. Ona görə də qrafikdən proqnoz verməzdən əvvəl özünüzə bir sual verin: bu ox haradan başlayır? İndi proqnozun başqa bir növünə keçək: kiçik bir hissəni yoxlayıb bütöv haqqında təxmin vermək. Kompüter istehsal edən bir zavodu təsəvvür edin. Keyfiyyətə nəzarət edən müfəttiş bütün kompüterləri bir-bir yoxlaya bilmir. Dərslikdəki tapşırıqda o, əlli kompüteri yoxlayır və onlardan üçündə qüsur tapır. Əllidə üç, yüzdə altı deməkdir. Yəni yoxlanan kompüterlərin altı faizi qüsurludur. İndi zavod on beş min kompüter istehsal edir. Əgər bütün istehsal yoxlanan qrupa oxşayırsa, bu kompüterlərin də təxminən altı faizi qüsurlu olar. Bu, təxminən doqquz yüz kompüter deməkdir. Deməli, qüsursuz kompüterlərin sayı təxminən on dörd min yüz ola bilər. Bu proqnoz bir şərtə söykənir: yoxlanan kompüterlər təsadüfi götürülməli və bütün istehsala oxşamalıdır. Əgər müfəttiş yalnız ən yaxşı kompüterləri seçsəydi, proqnoz da yanlış çıxardı. Növbəti mövzuda belə paylarla yeni bir adla, ehtimal adı ilə tanış olacaqsınız. Gəlin dərsin əvvəlinə, o sıx küçəyə qayıdaq. İki min qırxıncı ildə Yer üzündə neçə nəfər olacaq? İndi cavab verə bilərik: dərsliyin qrafikindəki meyl davam edərsə, təxminən on milyard ola bilər. Bu, vəd deyil, məlumata əsaslanan ağıllı təxmindir. Yaxşı proqnoz məlumatdan başlayır, dəyişməni diqqətlə davam etdirir, oxun haradan başladığını yoxlayır və həmişə dürüstcə «təxminən», «ola bilər» deyir. Bu dərsdən bir fikri yadda saxlayın: proqnoz gələcəyi görmək deyil, keçmişin məlumatını oxuyub gələcəyə ehtiyatla işıq salmaqdır. Hesablamaları addım-addım izləmək istəyirsinizsə, bu mövzunun oxu dərsinə və videosuna müraciət edin. Dinlədiyiniz üçün təşəkkür edirəm!