Mətn (transkript)
İki min otuzuncu ildə dünyada neçə insan olacaq? Dərslik bir yox, iki ədəd yazır. Bu suala cavab proqnozdur. Söz yunanca «pro» — irəli və «gnosis» — bilik sözlərindəndir: əvvəlcədən görmə. Proqnoz gələcək haqqında fərziyyədir, zəmanət deyil. Amma plan qurmaq üçün ona ehtiyac var. Bəs proqnoz haradan başlayır? Keçmişdən. Bu xətti qrafik dünya əhalisini göstərir. Min doqquz yüz əllinci ildə təxminən iki milyard yarım insan vardı. İki min iyirminci ildə isə yeddi milyard səkkiz yüz milyon. Xətt hər onillikdə yuxarı qalxır. Amma hər addım eyni boydadırmı? Onillik artımları ölçək. Əllidən altmışa — təxminən yarım milyard. Yetmişdən səksənə — dörd yüz milyon. Doxsandan iki minə — bir milyard. İki min ondan iyirmiyə — doqquz yüz milyon. Addımlar fərqlidir. Deməli, növbəti addımı da dəqiq bilmirik. Amma xətti uzatmazdan əvvəl bir tələ var. Tələ oxdadır. Dərslikdə Nurayın fizika testlərindən səkkiz balı var: səksən altıdan yüzə qədər. Ox sıfırdan başlayanda xətt sakitcə qalxır. Ox səksəndən başlayanda eyni ballar dik sıçrayış kimi görünür. Buna aldadıcı statistika deyilir. Proqnozdan əvvəl həmişə oxa baxın. Bəs qrafik olmasa? Onda kiçik bir qrupa baxırıq. Müfəttiş əlli kompüteri yoxlayır: üçündə qüsur var, qırx yeddisi qüsursuzdur. Bu, doxsan dörd faiz edir. Zavod on beş min kompüter buraxsa, təxminən on dörd min yüz qüsursuz kompüter gözləmək olar. Yenə «təxminən» — çünki bu da proqnozdur. İndi iki min otuzuncu ilə qayıdaq. Son onilliklərdə addım bir milyarda yaxın idi. Yeddi milyard səkkiz yüz milyona bir milyard əlavə etsək, səkkiz milyard səkkiz yüz milyon alınır. Amma addımlar dəyişir. Ona görə dərslik aralıq yazır: iki min otuzda dünya əhalisi səkkiz milyard səkkiz yüz milyondan doqquz milyarda qədər ola bilər. Deməli, proqnoz bir ədəd yox, aralıqdır.