Araşdırma məsələləri: qaranlıq çadırda corablar

Mətn (transkript)

Təsəvvür edin: dağ ətəyində məktəb düşərgəsi. Gecə yarısıdır, hamı çadırlarda yatır. Kamran isə oyaqdır: ayaqları üşüyür. Çantasında yun corablar var. Kamran əlini fənərə uzadır və düyməni basır. Fənərin batareyası bitib. Çadırın içi zil qaranlıqdır. Kamran yadına salır: çantada on corab var, hamısı bir-birinə qarışıb. Altı corab qaradır, dörd corab bozdur. Kamrana eyni rəngli bir cüt lazımdır: istər qara, istər boz. Kamran çantanı açır. Yuxulu yoldaşı Elşən pıçıldayır: «Götür iki corab, bəsdir!» Bəs siz necə düşünürsünüz? Kamran ən azı neçə corab götürməlidir ki, onların arasında hökmən eyni rəngli iki corab olsun? Elşən haqlıdırmı? Bir az dayanın və fikirləşin. Salam, əziz dinləyici! Bu gün araşdırma məsələləri ilə tanış oluruq. Bu mövzuda yeni qayda yoxdur. Əvəzində bir düşünmə tərzi öyrənəcəyik: kəşfiyyatçı kimi düşünmək. Kəşfiyyatçı tələsmir: əvvəl diqqətlə dinləyir, iz axtarır, xəritə çəkir, yolları bir-bir yoxlayır, sonda isə geri dönüb hər şeyi bir də yoxlayır. Bu gün düşərgədən üç məsələ ilə bu beş vərdişi məşq edəcəyik. Kamranın çadırına qayıdaq. Birinci vərdiş: şərti iki dəfə dinləmək. Çantada on corab var: altı qara, dörd boz. Kamran qaranlıqda corabları bir-bir götürür. Kamrana eyni rəngli iki corab lazımdır. İkinci vərdiş: açar sözləri tutmaq. Bu məsələdə iki açar söz var: «ən azı» və «hökmən». «Hökmən» o deməkdir ki, cavab ən bəxtsiz halda da doğru olmalıdır. Bəxti gətirsə, Kamrana iki corab da bəs edər: ikisi də qara ola bilər. Amma kəşfiyyatçı şansa yox, zəmanətə güvənir. Buna görə həmişə ən pis halı yoxlayırıq. Üçüncü vərdiş: şərti beyində şəklə salmaq. Təsəvvür edin ki, corablar Kamranın ovucuna bir-bir düşür. Dördüncü vərdiş: halları sıra ilə yoxlamaq. Birinci corab gəlir: qara və ya boz. İkinci corab gəlir. Ən pis halda ikinci corab birincinin əksidir: biri qara, biri boz. Hələ cüt yoxdur. Sonra üçüncü corab gəlir. Rəng cəmi ikidir. Üçüncü corab qara olsa, qara cüt alınır. Boz olsa, boz cüt alınır. Deməli, üç corab kifayətdir. İndi beşinci vərdiş: cavabı yoxlamaq. İki corab ən pis halda müxtəlif rəngdə ola bilər, yəni iki corab azdır. Üç corab isə istənilən halda cüt verir. Elşən tələsmişdi. Kamran çantadan üç corab götürür, eyni rəngli cütü geyinir və ayaqları tezliklə isinir. İndi məsələni bir az dəyişək. Fərz edin ki, Kamrana mütləq boz cüt lazımdır, çünki boz corablar daha qalındır. Çantada yenə altı qara və dörd boz corab var. Kamran ən azı neçə corab götürməlidir ki, onların arasında hökmən iki boz corab olsun? Dayanın və fikirləşin. Yenə ən pis hala baxırıq. Ən bəxtsiz halda əvvəlcə bütün qara corablar gəlir, altısı da. Bundan sonra gələn hər corab bozdur. İki boz corab üçün daha iki corab lazımdır. Cəmi səkkiz corab. Eyni çanta, eyni corablar, amma sual dəyişəndə cavab üçdən səkkizə qalxdı. Açar sözlər məhz buna görə vacibdir. Səhər açılır. Düşərgə rəhbəri Səməd müəllim fit çalır və hamını meydançaya toplayır. Düşərgədə iyirmi səkkiz uşaq var. Bu gecə uşaqlar yeni çadırlara bölünəcək, hər çadır bir komanda olacaq. Səməd müəllim deyir: «Gecələr soyuq olur, ona görə hər çadırda dörd nəfərdən çox uşaq olmalıdır. Komandalar isə mümkün qədər çox olsun.» Sual belədir: ən çoxu neçə çadır qurmaq olar? Şərti bir də dinləyək. İyirmi səkkiz uşaq. Hər çadırda dörd nəfərdən çox uşaq. Çadırların sayı ən çox olmalıdır. Açar söz: «dörd nəfərdən çox». Diqqət edin: dörd özü dörddən çox deyil. «Dörddən çox» beş, altı və ya daha artıq deməkdir. Yəni hər çadırda ən azı beş uşaq olmalıdır. Bir az fikirləşin. Tələsən biri belə düşünə bilər: iyirmi səkkiz uşağı dördər-dördər bölək, yeddi çadır alınır. Amma onda hər çadırda düz dörd uşaq olur. Dörd isə dörddən çox deyil. Şərt pozulur. Gəlin halları sıra ilə yoxlayaq. Model belədir: hər çadır bir qutudur və hər qutuya ən azı beş uşaq düşməlidir. Altı çadır ola bilərmi? Altı çadırın hər birinə beş uşaq qoysaq, iyirmi səkkizdən çox uşaq lazım olar. Bizdə isə cəmi iyirmi səkkiz uşaq var. Deməli, altı çadır üçün uşaq azdır. Yeddi çadır üçün isə uşaq daha da azdır. İndi beş çadırı yoxlayaq. Hər çadıra əvvəlcə beş uşaq qoyuruq. Qalan uşaqları isə çadırlara bir-bir əlavə edirik. Məsələn, iki çadırda beş uşaq, üç çadırda altı uşaq olur. Yoxlayaq: beş, beş, altı, altı, altı, cəmi iyirmi səkkiz. Hamı yerləşdi, hər çadırda dörddən çox uşaq var, çadır sayını artırmaq isə mümkün deyil. Cavab: ən çoxu beş çadır. Axşam düşərgədə tonqal yanır. Odun növbətçisi Elşəndir. Səhər tonqalın yanında cəmi üç odun qalıb. Kamran soruşur: «Axşam neçə odun var idi?» Elşən xatırlayır: «Əvvəlcə dörd odunu tonqala atdım. Sonra qalanın yarısını da atdım. Bu üç odun səhərə qaldı.» Şərti bir də dinləyin və açar sözü tapın. Açar söz «qalanın» sözüdür. Elşən hamısının yarısını yox, qalanın yarısını atıb. Yəni əvvəl dörd odun gedib, yarı isə ondan sonra qalan odunlardan götürülüb. Bir az dayanın və fikirləşin: axşam neçə odun var idi? Belə məsələlərdə ən rahat yol sondan başlamaqdır. Hadisələri kino lenti kimi geriyə fırladırıq. Sonda üç odun qalıb. Elşən qalanın yarısını tonqala atıb, o biri yarısı isə yerdə qalıb. Deməli, bu üç odun yarıdır. O vaxt yerdə altı odun var idi. Bir addım da geriyə gedək. Bu altı odundan əvvəl Elşən dörd odunu tonqala atmışdı. Deməli, axşam əvvəldə altı və dörd, yəni on odun var idi. İndi beşinci vərdiş: irəliyə doğru yoxlayaq. On odun var idi. Dörd odun atıldı, altı odun qaldı. Qalanın yarısı, yəni üç odun da atıldı. Səhərə üç odun qaldı. Hər şey şərtə uyğundur. Bir də görün, bir söz nə qədər şey dəyişir. Əgər Elşən «hamısının yarısını atdım» desəydi, on odundan əvvəl dörd, sonra beş odun gedərdi və səhərə cəmi bir odun qalardı. Gecə yenə düşərgəyə enir. Kamran qalın boz corablarını geyinib yatmağa hazırlaşır. Elşən soruşur: «Bəs bu gün nə öyrəndik?» Gəlin birlikdə xatırlayaq. Araşdırma məsələsində hazır qayda yoxdur, amma hazır vərdişlər var. Birinci: şərti iki dəfə dinlə. İkinci: açar sözləri tut, məsələn, «ən azı», «hökmən», «dörddən çox», «qalanın». Üçüncü: şərti beyində şəklə sal: corablar ovuca düşsün, uşaqlar çadır qutularına yerləşsin, odun hekayəsi geriyə fırlansın. Dördüncü: halları sıra ilə, tələsmədən yoxla, xüsusilə ən pis halı. Beşinci: cavabı hər şərtə qaytar və yoxla. Dərsliyinizdə bu bölmədə buna oxşar xeyli məsələ var: şirə çəlləyi də, qatarlar da, hətta bazarda limon satanlar haqqında bir «Qədim məsələ» də. Məsələlər müxtəlifdir, amma açar eynidir. Elşənin «iki corab bəsdir» cavabı bəxtə güvənirdi. Kəşfiyyatçı isə zəmanət axtarır. Bu dərsdən bir fikri yadda saxlayın: yaxşı cavab sürətdən deyil, diqqətdən başlayır. Bəzən bir söz bütün cavabı dəyişir. Daha çox məsələni oxu dərsində və videoda birlikdə araşdıracağıq. Sağ olun, əziz dinləyici! Növbəti dərsdə görüşənədək.