Mətn (transkript)
Meteoroloq göyə bir şar buraxır və bucaq ölçən alətlə küləyin sürətini tapır. Səhər tezdən meteoroloji stansiyada ağ şar havaya buraxılır. Bu şar hər dəqiqə yüz əlli metr qalxır. Külək isə onu yana aparır. Sadəlik üçün fərz edək ki, külək şarı düz bizdən uzağa aparır. Meteoroloq şarı teodolitlə izləyir. Teodolit bucaqları ölçən xüsusi alətdir. Amma bir bucaq məsafəni necə göstərə bilər? Teodolitin borusu əvvəlcə üfüqi xətt boyunca baxır. Sonra yuxarı qalxır və şarı tapır. Teodolitdən şara çəkilən bu xətt baxış xəttidir. Baxış xətti ilə üfüqi xəttin arasındakı bucaq yüksəliş bucağıdır. Biz şara aşağıdan yuxarı baxırıq. Bəs şar bizə necə baxır? İndi şarın yerinə keçək və oradan da üfüqi xətt çəkək. Şardan stansiyaya aşağı baxanda yaranan bucaq eniş bucağıdır. İki üfüqi xətt paraleldir, baxış xətti isə onları kəsir. Bunlar çarpaz bucaqlardır, ona görə eniş bucağı yüksəliş bucağı qədərdir. Bəs bu bucaq bizə məsafəni necə deyir? Teodolit, şar və şarın düz altındakı nöqtə düzbucaqlı üçbucaq yaradır. Hündürlüyü teodolitin səviyyəsindən sayırıq. Şaquli katet şarın hündürlüyüdür, üfüqi katet yerdəki məsafədir. Hipotenuz isə baxış xəttidir. Yüksəliş bucağına görə hündürlük qarşı katet, məsafə isə bitişik katetdir. Hündürlüyü bilirik, bucağı ölçürük. Hansı nisbəti seçək? Birinci dəqiqənin sonunda şar yüz əlli metr hündürlükdədir. Teodolit altmış dərəcə göstərir. İki kateti tangens bağlayır: qarşı katetin bitişik katetə nisbəti. Deməli, məsafəni tapmaq üçün hündürlüyü altmış dərəcənin tangensinə bölürük. Altmış dərəcənin tangensi kök üçdür. Yüz əllini kök üçə bölürük və təxminən səksən yeddi metr alırıq. Yoxlayaq: altmış dərəcə böyük bucaqdır, şar az qala başımızın üstündədir. Məsafə hündürlükdən qısa çıxmalı idi və elə də çıxdı. İkinci dəqiqənin sonunda şar üç yüz metrə qalxır. Bucaq isə azalır: indi qırx beş dərəcədir. Qırx beş dərəcənin tangensi birdir. Deməli, yerdəki məsafə də üç yüz metrdir. Teodolitdən şara qədər baxış xətti hipotenuzdur. Hipotenuzu sinus verir: üç yüzü qırx beş dərəcənin sinusuna bölürük. Metr dəqiqliyi ilə dörd yüz iyirmi dörd metr alınır. Bucaq kiçildikcə şar uzaqlaşır. Bəs külək onu bir dəqiqədə nə qədər apardı? İndi iki üçbucağı bir şəkildə üst-üstə qoyaq. İkisinin də təpəsi teodolitdədir. Şarın altındakı nöqtə səksən yeddi metrdən üç yüz metrə köçüb. Burada iki məsafənin fərqi lazımdır: təxminən iki yüz on üç metr. Bu yolu külək bir dəqiqəyə qət edib. Bir saatda altmış dəqiqə var. Deməli, külək saatda təxminən on üç kilometr sürətlə əsir, şəhərdə velosiped sürən adam qədər. Meteoroloq şardan uzaqda dayanıb yalnız bucaqları ölçdü. Qalanını iki düzbucaqlı üçbucaq hesabladı: hündürlük, yüksəliş bucağı və tangens. Bucaq ölçən alət küləyin sürətini belə tapır.