Mətn (transkript)
Voleybol tamaşaçılarını oyunlara böləndə qalıq nə olacaq? Bölmədən, tək bir ədədlə bilmək olar. Dərslikdə belə bir tapşırıq var. Qadınlar arasında voleybol Super Liqası, iki min səkkizinci ildən başlayaraq. Oyunların sayı iki iks üstəgəl altıdır. Tamaşaçıların sayı isə kub çoxhədlidir: altı iks kubla başlayır, on səkkiz minlə bitir. İlk ildə iks sıfırdır: altı oyun, on səkkiz min tamaşaçı, hər oyuna üç min nəfər. Bəs sonrakı illər üçün düstur lazımdırsa? Tamaşaçıları oyunlara bölməliyik. Bölmə tam alınacaq, yoxsa qalıq qalacaq? Əvvəlki dərsdən bir bərabərliyi xatırlayaq. Çoxhədlini iks çıx em ikihədlisinə bölək. Belə yazırıq: çoxhədli bərabərdir iks çıx em vurulsun qismət, üstəgəl qalıq. Bölən birinci dərəcəli olduğu üçün qalıq sadəcə bir ədəddir. Bəs bu ədədi uzun bölmə aparmadan necə tapaq? Fənd sadədir: iksin yerinə em-in özünü yazaq. Mötərizədə em çıx em alınır, yəni sıfır. Sıfırı qismətə vursaq, qismət nə olursa olsun, yenə sıfır alınır. Bütün hasil yox olur və yalnız qalıq qalır. Bu, qalıq haqqında teoremdir, dərslikdə Bezu teoremi də adlanır. Çoxhədlini iks çıx em-ə böləndə qalıq onun em nöqtəsindəki qiymətinə bərabərdir. Bir nümunədə yoxlayaq. İki iks kub, çıx beş iks kvadrat, üstəgəl üç iks, çıx yeddi. Bunu iks çıx ikiyə bölürük. Teoremə görə iksin yerinə iki yazırıq: on altı, çıx iyirmi, üstəgəl altı, çıx yeddi. Nəticə mənfi beşdir. İndi Hörner sxemi ilə bölək. Yuxarı sətirdə əmsallar: iki, mənfi beş, üç, mənfi yeddi. Aşağı sətir: iki, mənfi bir, bir və sonuncu ədəd yenə mənfi beş. İki yol, eyni qalıq. Amma teorem cavabı bir sətirdə verdi. İndi ən çox səhv edilən yerə baxaq. Bölən iks üstəgəl üç olsa, iksin yerinə nə yazmalı? Üç yox! İks üstəgəl üç, iks çıx mənfi üç deməkdir. Deməli, em mənfi üçdür. Ən etibarlı yol bölənin sıfır olduğu nöqtəni tapmaqdır. İks üstəgəl üç yalnız iks mənfi üç olanda sıfıra bərabərdir. İndi voleybola qayıdaq. Oyunların sayı iki iks üstəgəl altıdır, yəni iki vurulsun iks üstəgəl üç. Bu bölən də iks mənfi üç olanda sıfır olur. İsbatdakı fikir eynidir: iksin yerinə mənfi üç yazanda hasil sıfıra çevrilir və yalnız qalıq qalır. Hesablayaq: mənfi yüz altmış iki, üstəgəl üç min yeddi yüz altmış iki, çıx iyirmi bir min altı yüz, üstəgəl on səkkiz min. Cəmi nə alınır? Cəmi sıfırdır! Qalıq sıfırdırsa, bölmə tam alınır. Hər oyuna düşən orta tamaşaçı sayı səliqəli kvadrat üçhədlidir: üç iks kvadrat, üstəgəl iki yüz iks, üstəgəl üç min. İks sıfır olanda yenə üç min alınır, əvvəldə tapdığımız kimi. Mənfi üç isə il deyil. O, yalnız bölənin sıfır olduğu nöqtədir, hesab üçün alətdir. Deməli, qalığı tapmaq üçün bölmək lazım deyil. Bölənin sıfır olduğu ədədi tapın və onu çoxhədliyə yazın. Voleybol düsturunda o tək ədəd mənfi üç idi, qalıq isə sıfır.