Mətn (transkript)
Taxta üçbucağı qutunun deşiyinə altı cür qoymaq olar. Yalnız biri içəri girir. Bu, balaca qardaşının oyuncaq qutusudur. Qapağında üçbucaq formalı deşik var. Deşiyin tərəfləri fərqlidir: biri qısa, biri orta, biri uzun. Taxta üçbucaq da düz o ölçüdədir. Onu deşiyin üstünə qoyanda hansı küncün hansı küncə düşəcəyini seçirik. Üç cür döndərə bilərik. Arxası üstə çevirib daha üç cür. Cəmi altı vəziyyət. Amma yalnız biri içəri girir. Niyə məhz o? Girən vəziyyətdə taxta üçbucaq deşiyi tam doldurur. Tərəf tərəfin üstünə, künc küncün üstünə düşür. Riyaziyyatda belə üçbucaqlara konqruyent üçbucaqlar deyilir. İki üçbucağı bir-birinin üstünə qoyanda bütün uyğun nöqtələri üst-üstə düşürsə, onlar konqruyentdir. Konqruyent fiqurların forması da, ölçüləri də eynidir. Ona görə onlara bərabər fiqurlar da deyilir. Bəs üçbucağı üst-üstə qoymaq üçün necə hərəkət etdirə bilərik? Üçbucağı sürüşdürə bilərik. Döndərə bilərik. Hətta arxası üstə çevirə bilərik. Bu hərəkətlər tərəflərin uzunluğunu və bucaqların dərəcəsini dəyişmir. Ona görə yeri və istiqaməti fərqli olan üçbucaqlar da konqruyent ola bilər. Bəs üst-üstə düşəndə hansı hissə hansına düşür? Hər təpə öz cütünə düşür. Belə təpələrə uyğun təpələr deyilir. Uyğun təpələri birləşdirən tərəflər uyğun tərəflərdir. Uyğun təpələrdəki bucaqlar isə uyğun bucaqlardır. Şəkildə bərabər tərəfləri eyni sayda cizgi ilə, bərabər bucaqları eyni sayda qövslə işarə edirik. Konqruyent üçbucaqlarda üç cüt tərəf və üç cüt bucaq bərabərdir. Cəmi altı bərabərlik. Bəs bunu qısa necə yazaq? Deşiyin təpələrini a, be, ce adlandıraq. Taxta üçbucağın təpələrini isə de, e, ef. Girən vəziyyətdə de təpəsi a-ya düşür. E təpəsi be-yə, ef təpəsi isə ce-yə düşür. Bunu belə yazırıq: a be ce üçbucağı de e ef üçbucağına konqruyentdir. Ortadakı işarə konqruyentlik işarəsidir. Bəs hərflərin sırası nəyi göstərir? Sıra uyğunluğu göstərir. Birinci hərf birinci hərfə uyğundur, ikinci ikinciyə, üçüncü üçüncüyə. Ona görə yazıdan altı bərabərliyi oxuya bilərik. A be tərəfi de e tərəfinə konqruyentdir. Be ce tərəfi e ef tərəfinə, a ce tərəfi isə de ef tərəfinə. Bucaqlar da belədir: a bucağı de bucağına, be bucağı e bucağına, ce bucağı ef bucağına konqruyentdir. Bəs iki hərfin yerini dəyişsək, nə olar? A be ce üçbucağından sonra de, e, ef hərflərini altı sırada yazmaq olar. Hər sıra taxta üçbucağın bir vəziyyətidir. Tutaq ki, e de ef yazdıq. Onda e təpəsi a-ya, de təpəsi be-yə düşməlidir. Taxta üçbucağı belə qoysaq, qısa tərəf uzun tərəfin yerinə düşür. Üçbucaq içəri girmir. Deməli, bu yazı doğru deyil. Altı sıra, altı vəziyyət. Yalnız biri girir, yalnız biri doğrudur. Bəs işarələr olmasa, uyğun tərəfi necə tapaq? Bir ipucu var. Konqruyent üçbucaqlarda konqruyent bucaqlar qarşısında konqruyent tərəflər durur. Ce bucağının qarşısında a be tərəfi durur. Ona uyğun ef bucağının qarşısında isə de e tərəfi durur. Bucaqlar uyğundursa, onların qarşısındakı tərəflər də uyğundur. Bəs taxta üçbucaq çevrilibsə, hərflər necə düzülür? Taxta üçbucaq girəndə arxası üstə çevrilmişdi. Ona görə onun hərfləri əks istiqamətdə dövrə vurur. Bu, uyğunluğu dəyişmir. Hərfləri şəkildəki yerinə görə yox, uyğun təpələrə görə yazırıq. Birinci üçbucağın sırasını dəyişsən, ikincini də eyni cütlərlə yaz: be ce a üçbucağı e ef de üçbucağına konqruyentdir. Bu da doğrudur. Taxta üçbucaq yalnız uyğun künclər üst-üstə düşəndə girir. Yazı da yalnız uyğun hərflər eyni yerdə duranda doğrudur.