Mətn (transkript)
On dörd vuruqlu qatarı cəmi yeddi simvolla yazmaq olar. Necə? Bu qatara baxın. Lokomotivdə altı ədədi yazılıb, arxada dörd iks vaqonu və bir iqrek vaqonu gəlir. Onları yalnız vurma bağlayır. Ədədlərin, hərflərin və onların natural üstlü qüvvətlərinin hasilinə birhədli deyilir. Yazılışı: altı iks üstü dörd iqrek. Amma vaqonların arasına toplama işarəsi düşsə, qatar qırılır. Belə ifadə artıq birhədli deyil. Hər birhədlinin iki göstəricisi var. Lokomotivdəki ədəd əmsaldır, burada altı. Hərfin üstündəki kiçik rəqəm, yəni üst, o hərfin vaqonlarını sayır: iks üstü dörd, yəni dörd iks vaqonu. Üstü yazılmayan iqrek bir vaqondur. Bütün hərf vaqonlarının sayı birhədlinin dərəcəsidir: dörd üstəgəl bir, beş. Lokomotiv sayılmır, əmsal dərəcəyə daxil deyil. Bəs ikinci qatar gəlsə? Budur ikinci qatar: mənfi yeddi iks üstü beş iqrek kvadrat. Lokomotivdə mənfi yeddi, arxada beş iks və iki iqrek vaqonu var. İki birhədlini vurmaq, iki qatarı bir-birinə qoşmaq deməkdir. İndi iki lokomotiv və on iki vaqon var, cəmi on dörd vuruq. Hasil yenə birhədlidir, çünki arada yalnız vurma var. Amma yazılış dağınıqdır. Onu üç addımda yığışdıraq. Birinci addım: lokomotivlər birləşir, ədədlər vurulur. Altı vur mənfi yeddi, mənfi qırx iki. Mənfi vuruq bir dənədir, ona görə hasil mənfidir. Diqqət: əmsallar toplanmır! Toplasaq, mənfi bir alınardı. İndi növbə vaqonlarındır. İkinci addım stansiyada atılır. Yol ayrıcı iks vaqonlarını sol xəttə, iqrek vaqonlarını isə sağ xəttə göndərir. Hərflər əlifba sırası ilə düzülür: əvvəl iks, sonra iqrek. İndi sayaq. Sol xətdə dörd üstəgəl beş, doqquz vaqon: iks üstü doqquz. Sağ xətdə bir üstəgəl iki, üç vaqon: iqrek kub. Eyni əsaslı qüvvətləri vuranda üstlər toplanır. Bəs niyə çoxları iks üstü iyirmi yazır? Çünki dörd ilə beşi vururlar. Amma qatarları qoşanda vaqon çoxalmır: dörd vaqonun ardınca sadəcə beş vaqon gəlir. İyirmi yer ayırsaq, on biri boş qalar. Bir də: iks və iqrek vaqonları bir xəttə qarışmır. Əsaslar fərqlidirsə, üstlər toplanmır. Üçüncü addım: hamısını bir qatarda yazırıq. Əvvəl əmsal, sonra hərflər əlifba sırası ilə. Mənfi qırx iki iks üstü doqquz iqrek kub. Bu, birhədlinin standart şəklidir. İndi simvolları sayın: mənfi, dörd, iki, iks, doqquz, iqrek, üç. Yeddi simvol! Dərəcəsi doqquz üstəgəl üç, on iki. Bu da vuruqların dərəcələrinin cəmidir: beş üstəgəl yeddi. İşarəni tapmaq üçün mənfi vuruqları sayın. Məsələn, mənfi iks kvadrat, mənfi iqrek, mənfi iks kub və mənfi dörd iqrek kvadrat vurulur. Mənfi iks kvadratda ədəd görünmür, amma orada mənfi bir dayanır. Hər mənfi işarəni çevirir. Dörd mənfi cüt saydır, ona görə hasil müsbətdir: dörd iks üstü beş iqrek kub. Mənfilər tək olsaydı, hasil mənfi olardı. Vaqonları cavabdakı kimi olan, yalnız lokomotivi fərqlənən birhədlilər oxşardır, məsələn, üç, iksin doqquzuncu qüvvəti, iqrek kub. Yalnız işarəsi fərqlənən qırx iki, iksin doqquzuncu qüvvəti, iqrek kub isə əks birhədlidir. Amma iks kub, iqrekin doqquzuncu qüvvəti oxşar deyil: vaqonların sayı yer dəyişib. Deməli, uzun qatarı yığcam yazmaq üçün üç addım bəsdir. Lokomotivləri vurun. Eyni hərfin vaqonlarını bir xəttə yığın və üstlərini toplayın. Sonra əmsalı önə, hərfləri əlifba sırası ilə yazın. On dörd vuruq yeddi simvola sığdı. Yadda saxlayın: ədədlər vurulur, üstlər toplanır.