Mətn (transkript)
Oxu onda birlərə, sonra yüzdə birlərə bölün: iki tam, dövrdə altı yenə bölgüyə düşmür. Əvvəlcə oxun özünü quraq. Düz xəttin üzərində üç şey seçirik: hesablama başlanğıcı O nöqtəsini, müsbət istiqaməti və vahid parçanı. Bundan sonra xətt ədəd oxuna çevrilir. Hər rasional ədədin, iki tam, dövrdə altının da, burada yalnız bir nöqtəsi var. Bəs o nöqtəni necə tapırıq? Müsbət ədədlər sıfırdan sağda, mənfi ədədlər isə solda yerləşir. Məsələn, üç tam onda iki müsbətdir və üç ilə dörd arasındadır. Bu parçanı on bərabər hissəyə bölək. Üçdən sağa iki hissə sayırıq, nöqtə buradadır. Bəs kəsr adi kəsr olanda parçanı neçə hissəyə bölürük? Bunu məxrəc deyir. Məsələn, bir tam dörddə üç bir ilə iki arasındadır. Parçanı dörd bərabər hissəyə bölürük və birdən sağa üç hissə sayırıq. Bu, bir tam yüzdə yetmiş beşlə eyni nöqtədir. Bəs mənfi ədədləri hansı tərəfə sayırıq? Mənfi üç tam onda ikini götürək. İlk ağla gələn yer mənfi üç ilə mənfi iki arasıdır. Amma onun əksi, üç tam onda iki, üç ilə dörd arasındadır. Əks ədədlər sıfırdan eyni məsafədə, müxtəlif tərəflərdə dayanır. Deməli, mənfi üç tam onda iki mənfi dörd ilə mənfi üç arasındadır. Amma bəzən oxda yalnız iki ədəd yazılır. Məsələn, sıfır və iki, aralarında beş bərabər hissə. Bir addım nə qədərdir? İkini hissələrin sayına bölürük: iki bölü beş, sıfır tam onda dörd. Diqqət: bölgü altıdır, hissə isə beş. Bölgüləri yox, hissələri sayırıq. Sıfırdan üç addım sağdakı nöqtə bir tam onda ikidir. Nöqtələri tapdıq. Bəs onlar bir-birindən nə qədər uzaqdır? Sıfıra qədər məsafə ədədin moduludur: mənfi üç tam onda iki sıfırdan üç tam onda iki vahid uzaqdadır. İndi eyni tərəfdə iki nöqtə: mənfi üç tam onda iki və mənfi bir tam onda dörd. Böyük məsafədən kiçiyi çıxırıq: bir tam onda səkkiz. Bəs nöqtələr sıfırın iki tərəfindədirsə? Məsələn, mənfi bir tam onda beş və iki tam onda yeddi. Yol sıfırdan keçir, ona görə məsafələri toplayırıq: bir tam onda beş üstəgəl iki tam onda yeddi, dörd tam onda iki. Hər iki halda bir qayda işləyir: sağdakı koordinatdan soldakını çıxırıq. Bu, koordinatların fərqinin moduludur. İndi ilk sualımıza qayıdaq: iki tam, dövrdə altı. O, iki ilə üç arasındadır. Parçanı on hissəyə bölək: nöqtə iki tam onda altı ilə iki tam onda yeddi arasına düşür. Yenə on hissəyə bölək: iki tam yüzdə altmış altı ilə yüzdə altmış yeddi arasına. Hər dəfə eyni mənzərə: nöqtə kiçik parçanın üçdə iki yerində dayanır və bölgüyə çatmır. Onda dəqiq yeri haradadır? Cavab adi kəsrdədir. Sıfır tam, dövrdə altı doqquzda altıdır, yəni üçdə iki. Deməli, iki tam, dövrdə altı iki tam üçdə ikidir. Vahid parçanı üç bərabər hissəyə bölək. Nöqtə düz ikinci bölgünün üstünə düşür. Onun əksi, mənfi iki tam, dövrdə altı, sıfırın o biri tərəfindədir: mənfi ikidən solda, mənfi üçdən sağda. Yadda saxla: işarə tərəfi seçir, tam hissə parçanı, məxrəc isə addımı. Onluq bölgü dövri kəsri tutmur, düzgün seçilmiş addım isə düz tutur.