Mətn (transkript)
Zəri at: cüt xal və ya dörddən çox. Ehtimalları toplasan, cavab səhv çıxır. Niyə? Əvvəlcə bu çarxa baxaq. O, səkkiz bərabər hissəyə bölünüb: üç qırmızı, iki mavi, bir yaşıl, bir sarı və bir qəhvəyi. Oxu fırladırıq. Oxun sarıda və ya qəhvəyidə dayanma ehtimalı nədir? Sarıda dayanmaq bir hadisədir, onu A adlandıraq. Qəhvəyidə dayanmaq isə B hadisəsidir. Bu iki hadisədən heç olmasa birinin baş verməsinə onların cəmi deyilir. Yazırıq: A üstəgəl B. Deməli, «və ya» sözü hadisələrin cəmidir. Bəs ox eyni anda iki rəngdə dayana bilərmi? Dayana bilməz. Ox ya sarıdadır, ya qəhvəyidə, ikisində birdən heç vaxt. Eyni vaxtda baş verə bilməyən hadisələrə uyuşmayan hadisələr deyilir. Onların əlverişli halları üst-üstə düşmür. Elə bu fakt hesabı çox asanlaşdırır. Sarı hissə səkkiz hissədən biridir, ehtimalı səkkizdə bir. Qəhvəyi də səkkizdə bir. Uyuşmayan hadisələrin cəminin ehtimalı onların ehtimallarının cəminə bərabərdir. Səkkizdə bir üstəgəl səkkizdə bir, səkkizdə iki edir, yəni dörddə bir. Onluq kəsrlə, sıfır tam yüzdə iyirmi beş. Orta hesabla, hər dörd fırlatmadan biri. Bu qaydanın bir xüsusi halı isə hər gün qarşımıza çıxır. Hava proqnozu deyir: sabah yağış yağması ehtimalı sıfır tam onda üçdür. Yağış ya yağacaq, ya da yağmayacaq. Bu iki hadisə uyuşmur, və onlardan biri mütləq baş verəcək. Belə hadisələr bir-birini tamamlayır: ehtimallarının cəmi birə bərabərdir. Deməli, yağış yağmaması ehtimalı bir çıx sıfır tam onda üç, yəni sıfır tam onda yeddidir. Amma hər «və ya» bu qədər sadə deyil. İndi zərə qayıdaq. Cüt xal: iki, dörd, altı, yəni altıda üç. Dörddən çox: beş və altı, yəni altıda iki. Toplasaq, altıda beş alınır. İndi əlverişli halları bir-bir sayaq: iki, dörd, beş, altı. Cəmi dörd hal, altıda dörd. Bəs artıq bir hal haradan gəldi? Altı xal həm cütdür, həm də dörddən çoxdur. Yəni bu iki hadisə eyni vaxtda baş verə bilər. Eyni vaxtda baş verə bilən hadisələri uyuşan hadisələr adlandıraq. Toplayanda altını iki dəfə saydıq. Belə hadisələrdə ehtimalları toplamırıq: əlverişli halları sayırıq, hər birini bir dəfə. Cavab altıda dörd, yəni üçdə iki. Deməli, «və ya» görəndə əvvəlcə soruş: hadisələr eyni anda baş verə bilərmi? Bilməzsə, ehtimalları topla. Bilərsə, halları say. Ehtimalları toplasan, cavab yalnız uyuşmayan hadisələrdə düz çıxır.