Mətn (transkript)
Leyla kumbarasını sındırmadan içindəki əlli qəpikliklərin sayını tapdı. İki fakt bəs etdi. Leylanın rəqəmsal kumbarası var. O, içindəki pulun yalnız cəmini göstərir: on bir manat on qəpik. Leyla bir şeyi də bilir: içəri düz otuz sikkə atıb. Sikkələr iki cürdür: iyirmi qəpiklik və əlli qəpiklik. Hansından neçə? Kumbara bunu göstərmir. Bəs iki faktdan cavabı necə çıxaraq? Birinci addım: axtarılanları hərflərlə işarə edirik. İyirmi qəpiklik sikkələrin sayı iks olsun. Əlli qəpiklik sikkələrin sayı igrek olsun. Diqqət edin: iks və igrek sikkələrin sayıdır. Hər hərfin mənasını əvvəlcədən yazmaq çaşqınlığın qarşısını alır. İndi hər faktı bir tənliyə çevirək. Birinci fakt: kumbarada cəmi otuz sikkə var. İyirmi qəpikliklər və əlli qəpikliklər birlikdə otuz edir. Deməli, iks üstəgəl igrek bərabərdir otuz. Bu tənlik sikkələri sayır. Pul isə ikinci faktdadır, və orada bir tələ gizlənib. İkinci fakt: cəmi on bir manat on qəpik. Hər iyirmi qəpiklik iyirmi qəpikdir, deməli, iks sikkə iyirmi iks qəpik edir. Əlli qəpikliklər əlli igrek qəpik edir. Tələ buradadır: sol tərəf qəpiklə, sağ tərəf manatla yazılsa, tənlik səhv olar. Ona görə vahidləri eyniləşdiririk. On bir manat on qəpik min yüz on qəpikdir. İkinci tənlik: iyirmi iks üstəgəl əlli igrek bərabərdir min yüz on. İndi bu iki tənlik birlikdə işləməlidir. Tənlikləri fiqurlu mötərizə ilə birləşdiririk və sistem alınır. Sistemin kökü hər iki faktı eyni anda ödəyən cütdür. Hansı üsulla həll edək? Birinci tənlikdə iksin də, igrekin də əmsalı birdir. Bu, əvəzetmə üsulu üçün ən rahat yerdir. Birinci tənlikdən iksi ifadə edirik. İgreki bərabərliyin o biri tərəfinə keçiririk: iks bərabərdir otuz, çıx igrek. Bu ifadəni ikinci tənliyə qoyuruq. İyirmi dəfə otuz altı yüzdür. İyirmi dəfə igrek iyirmi igrekdir, qarşısında isə mənfi işarəsi qalır. Əlli igrekdən iyirmi igreki çıxanda otuz igrek qalır. Alınır: altı yüz üstəgəl otuz igrek bərabərdir min yüz on. Deməli, otuz igrek beş yüz ondur, igrek isə on yeddidir. Kumbarada on yeddi əlli qəpiklik var! Bəs iyirmi qəpikliklər? Otuzdan on yeddini çıxanda on üç qalır. Deməli, iks on üçdür. Toplama üsulu da eyni cavabı verərdi. Birinci tənliyi mənfi iyirmiyə vurub ikinci tənliyə toplasaq, iks yox olur. Yenə otuz igrek bərabərdir beş yüz on alınır. Üsulu özünüz seçirsiniz, kök isə dəyişmir. Amma iş hələ bitməyib. Cavabı hekayəyə qaytarıb yoxlayırıq. On üç və on yeddi birlikdə otuz sikkə edir. Doğrudur. On üç iyirmi qəpiklik iki yüz altmış qəpikdir. On yeddi əlli qəpiklik səkkiz yüz əlli qəpikdir. İki yüz altmışa səkkiz yüz əlli əlavə edəndə min yüz on alınır, yəni on bir manat on qəpik. Bu da doğrudur. Hər iki say tam və müsbətdir, sikkələr üçün belə də olmalıdır. İndi cavabı sözlə yazırıq. Sual əlli qəpikliklər haqqında idi, onların sayı igrekdir. Kumbarada on yeddi əlli qəpiklik və on üç iyirmi qəpiklik sikkə var. Qayda belədir: axtarılanları hərflə işarə et, hər faktı bir tənliyə çevir, vahidləri eyniləşdir, sistemi istənilən üsulla həll et və cavabı hekayədə yoxla. Leylanın kumbarası salamat qaldı: iki fakt, iki tənlik, bir cavab.