Mətn (transkript)
Çərxi-fələyin iki cüt qarşı kabini həmişə düzbucaqlı çəkir. Bəs nə vaxt romb çıxır? Bu çərxi-fələkdə qırx kabin var. Bir kabin seçək, adı A olsun, tam qarşısındakı isə C. İkinci cüt də belədir: B kabini və qarşısındakı D kabini. Dörd kabini işıqla birləşdirək: düzbucaqlı alınır. Çərxi-fələk fırlanır, başqa cüt seçirik, yenə düzbucaqlı. Niyə? Bütün bucaqları düz bucaq olan paraleloqrama düzbucaqlı deyilir. Paraleloqramın xassələri ona da aiddir: diaqonallar kəsişmə nöqtəsində yarıya bölünür. Amma daha bir xassə var. Bu, düzbucaqlının özünəməxsus xassəsidir: diaqonalları bərabərdir. Bəs tərsinə? Tərsi də doğrudur: diaqonalları bərabər olan paraleloqram düzbucaqlıdır. Çərxi-fələkdə AC də, BD də diametrdir. Hər ikisi oxdan keçir və orada yarıya bölünür, deməli ABCD paraleloqramdır. İkisi də əlli metrdir, yəni bərabərdir. Buna görə fiqur həmişə düzbucaqlıdır. Qırx kabin dövrəni bərabər bölür: qonşu kabinlər arasında doqquz dərəcə var. B kabini A kabinindən dörd addım aralıdır, yəni AOB bucağı otuz altı dərəcədir. Yarım diaqonallar bərabərdir, ona görə AOB üçbucağı bərabəryanlıdır. Oturacaqdakı bucaqlar yetmiş iki dərəcədir. AC ilə AD arasında isə doxsan çıx yetmiş iki, on səkkiz dərəcə qalır. İndi romb: bütün tərəfləri bərabər olan paraleloqram. Rombun xassəsi başqadır: diaqonalları perpendikulyardır və bucaqlarını yarıya bölür. Tərsi də doğrudur: diaqonalları perpendikulyar olan paraleloqram rombdur. Məsələn, diaqonal tərəflə on doqquz dərəcəlik bucaq yaradır. Diaqonallar arasında düz bucaq var, ona görə digər iti bucaq yetmiş bir dərəcədir. İkiqat edək: rombun bucaqları otuz səkkiz və yüz qırx iki dərəcədir. Kvadrat isə bütün tərəfləri bərabər olan düzbucaqlıdır. Deməli, kvadrat həm düzbucaqlıdır, həm də romb. Növü diaqonallar deyir: bərabər diaqonallar düzbucaqlı verir, perpendikulyar diaqonallar romb verir, ikisi birlikdə kvadrat verir. Çərxi-fələyə qayıdaq. Orada diaqonallar həmişə bərabərdir. Romb üçün onlar həm də perpendikulyar olmalıdır. Bu, B kabini A kabinindən on addım aralı olanda baş verir: on dəfə doqquz, doxsan dərəcə. Həmin an fiqur kvadratdır. Deməli, çərxi-fələkdə romb yalnız kvadrat kimi çıxır. Çərxi-fələyin qarşı kabinləri həmişə düzbucaqlı çəkir, çünki diametrlər bərabərdir. Romb isə yalnız kvadrat olanda çıxır. Paraleloqramın növünü diaqonallar açır.