Mətn (transkript)
On beş işçidən biri təhlükəsizlik imtahanında otuz yeddi bal topladı. Bu, sadəcə yüksək baldır, yoxsa kənaraçıxma? Bir şirkətdə on beş işçi təhlükəsizlik qaydalarından imtahan verdi. Ballar qarışıq bir siyahı kimi gəldi: on üç, doqquz, on səkkiz, on beş və arada bir otuz yeddi. Bu siyahıya baxıb nəsə demək çətindir. Hamısını bir şəkildə görmək üçün cəmi beş ədəd lazımdır. Gəlin, onları tapaq. Əvvəlcə balları artan sıra ilə düzürük: beşdən otuz yeddiyə qədər. On beş ədədin düz ortasında, səkkizinci yerdə on beş durur. Bu, mediandır. Median siyahını iki yarıya bölür: solda yeddi bal, sağda yeddi bal. Bəs hər yarının öz ortası haradadır? Aşağı yarıda beşdən on dördə qədər yeddi bal var, onun ortası ondur. Bu, birinci kvartildir. Yuxarı yarının ortası on səkkizdir, bu da üçüncü kvartildir. Median isə ikinci kvartil sayılır. Üç kvartil balları dörd hissəyə bölür, hər hissədə işçilərin təxminən dörddə biri qalır. İndi beş mühüm ədəd hazırdır. Ən kiçik bal beşdir, birinci kvartil ondur, median on beşdir, üçüncü kvartil on səkkizdir, ən böyük bal otuz yeddidir. Kvartillər fərqi on səkkiz çıx on, yəni səkkizdir. Bu səkkiz ortadakı işçilərin nə qədər sıx toplaşdığını ölçür. Bəs bu ədədləri necə şəklə çevirək? Üfüqi ox çəkib bərabər bölgülər qoyuruq və beş ədədi oxun üzərində qeyd edirik. Birinci kvartildən üçüncü kvartilə qədər qutu çəkirik, median onu iki hissəyə bölür. Sonra ən kiçik baldan qutuya və qutudan ən böyük bala qədər qulplar uzanır. Diaqram hazırdır. Amma sağ qulpa diqqət edin: o, sol qulpdan təxminən dörd dəfə uzundur. Diaqramı oxuyaq. Qutunun içində işçilərin təxminən yarısı var: onlar ondan on səkkizə qədər bal toplayıb. Təxminən dörddə biri ondan az, dörddə biri isə on səkkizdən çox bal yığıb. Sol qulp qısadır, çünki aşağı ballar bir-birinə yaxındır. Sağ qulpu isə tək bir ədəd uzadır: otuz yeddi. Onu necə yoxlayaq? Dərslik bunun üçün sərhəd qaydası verir. Kvartillər fərqini bir tam onda beşə vururuq: səkkiz vur bir tam onda beş, on iki edir. Yuxarı sərhəd on səkkiz üstəgəl on ikidir, yəni otuz. Aşağı sərhəd on çıx on iki, yəni mənfi iki. Otuz yeddi otuzdan böyükdür. Deməli, otuz yeddi kənaraçıxmadır. Amma kənaraçıxma səhv demək deyil. Bu, qalanlardan kəskin ayrılan və ayrıca yoxlanmağa dəyən nəticədir. Bəlkə bu işçi çox yaxşı hazırlaşıb, bəlkə də bal yanlış yazılıb. Diaqram belə nəticəni tapır, səbəbini isə biz araşdırırıq. Beləliklə, on beş bal beş ədədə sığdı. Qutu ortadakı yarını, qulplar isə kənarları göstərir. Sadəcə yüksək bal, yoxsa kənaraçıxma? Cavabı kvartillər və bir tam onda beş qat verir.
