Mətn (transkript)
Kvest otağında seyfi açmaq üçün bir tənliyi mənfi üçə vurmaq lazım oldu. Niyə? Kvest otağının qapısı iki rəqəmli kodla açılır. Birinci rəqəm iksdir, ikinci rəqəm igrekdir. Divarda iki ipucu kartı asılıb. Birinci kartda: iki iks üstəgəl üç igrek bərabərdir iyirmi. İkinci kartda: beş iks çıx üç igrek bərabərdir iyirmi doqquz. Kod hər iki tənliyi ödəyən cütdür. Amma hər tənlikdə iki naməlum var. Onlardan birindən necə qurtulaq? Kartları üst-üstə qoyuruq və tənlikləri tərəf-tərəfə toplayırıq. Sol tərəf sol tərəflə, sağ tərəf sağ tərəflə toplanır. İki iks və beş iks birlikdə yeddi iks edir. Üç igrek və mənfi üç igrek isə qarşılaşır və bir-birini silir. Sağ tərəflərin cəmi qırx doqquzdur. İgrek yox oldu, və birdəyişənli tənlik qaldı: yeddi iks bərabərdir qırx doqquz. Bəs igrek niyə belə asanlıqla getdi? Çünki üç və mənfi üç əks ədədlərdir. Əks ədədlərin cəmi həmişə sıfırdır. Toplama üsulunun qaydası budur: eyni dəyişənin əmsalları əks ədədlər olmalıdır. Onda tənlikləri toplayanda həmin dəyişən yox olur. Bizim kartlarda bu dəyişən igrekdir. İndi isə qalan tənlikdən iksi tapaq. Yeddi iks bərabərdir qırx doqquz, deməli, iks yeddidir. Yeddini birinci kartdakı tənliyə yazırıq. İki dəfə yeddi on dörddür. On dörd üstəgəl üç igrek bərabərdir iyirmi. Deməli, üç igrek altıdır, igrek isə ikidir. İkinci kartda yoxlayaq: beş dəfə yeddi otuz beşdir, üç dəfə iki altıdır. Otuz beşdən altını çıxanda iyirmi doqquz qalır. Doğrudur. Kodu yığırıq: yeddi, iki. Qapı açılır. Amma içəridə seyf gözləyir. Seyfin üstündə də iki kart var. Birinci: üç iks üstəgəl dörd igrek bərabərdir iyirmi yeddi. İkinci: iki iks üstəgəl beş igrek bərabərdir iyirmi beş. Bunları da toplayaq. Alınır: beş iks üstəgəl doqquz igrek bərabərdir əlli iki. Hər iki naməlum yerində qaldı. İksin əmsalları üç və ikidir, igrekin əmsalları dörd və beşdir. Bunlar əks ədədlər deyil. Onları əks ədədlərə çevirmək lazımdır. Bəs necə? İksin əmsallarını seçək: üç və iki. Onların ən kiçik ortaq bölünəni altıdır. Birinci tənliyin hər tərəfini ikiyə vururuq: altı iks üstəgəl səkkiz igrek bərabərdir əlli dörd. İkinci tənliyi üçə vursaq, toplayanda on iki iks alınar. Bizə isə mənfi altı iks lazımdır. Ona görə ikinci tənliyin hər tərəfini mənfi üçə vururuq. Diqqət: sağ tərəf də vurulur! Alınır: mənfi altı iks çıx on beş igrek bərabərdir mənfi yetmiş beş. İndi toplayırıq. Altı iks və mənfi altı iks bir-birini silir. Seyfin sirri budur: mənfi üç iki iksi mənfi altı iksə çevirdi. Bu, altı iksin əks ədədidir. İgreklərdən mənfi yeddi igrek qalır. Sağ tərəfdə mənfi iyirmi bir alınır. Mənfi yeddi igrek bərabərdir mənfi iyirmi bir, deməli, igrek üçdür. Bəs iks? Üçü birinci tənliyə yazırıq. Dörd dəfə üç on ikidir. Üç iks üstəgəl on iki bərabərdir iyirmi yeddi, deməli, üç iks on beşdir, iks isə beşdir. Kök beş və üç cütüdür. Kodu yığmazdan əvvəl hər iki tənlikdə yoxlayaq. Birincidə on beşə on iki əlavə edəndə iyirmi yeddi alınır. İkincidə iki dəfə beş on edir, beş dəfə üç on beş edir, ikisi birlikdə iyirmi beşdir. Hər ikisi doğrudur. Kodu yığırıq: beş, üç. Seyf açılır. Toplama üsulu belədir. Əvvəl əmsallara bax. Bir dəyişənin əmsalları əks ədədlərdirsə, tənlikləri dərhal topla. Əks deyilsə, tənliyin hər tərəfini elə ədədə vur ki, əmsallar əks olsun. Sonra topla, birdəyişənli tənliyi həll et, o biri dəyişəni tap və hər iki tənlikdə yoxla. Seyfi mənfi üç açdı: o, altı iksin qarşısına mənfi altı iks qoydu.