Mətn (transkript)
Üç dost eyni ritmlə pedal çevirir. İkisi yanaşı gedir, yaşıl velosiped isə irəli keçir. Qırmızı velosipedə yaxından baxaq. Pedalın ulduzunda qırx iki diş var, arxa təkərin ulduzunda isə on dörd diş. Zəncir hər dişə bir halqa ilə oturur. Pedalın bir dövrəsi zənciri qırx iki halqa çəkir və arxa ulduzu düz üç dəfə fırladır. Qırx ikinin on dördə nisbətini sadələşdirək: iki ədədi də on dördə bölək. Alırıq üçün birə nisbəti. Sıra da vacibdir: on dördün qırx ikiyə nisbəti birin üçə nisbətidir. Bəs təkərlər? Fərq orada gizlənə bilər. Kataloqda velosipedlər kiçildilmiş şəkildə çəkilib. Qırmızının şəklinin altında miqyas yazılıb: bir — iyirmi beş. Yəni şəkildəki hər santimetr həqiqətdə iyirmi beş santimetrdir. Şəkildə təkər iki tam onda səkkiz santimetrdir. İki tam onda səkkiz santimetri iyirmi beşə vuraq: yetmiş santimetr alınır. Yaşılın şəkli daha kiçikdir, təkəri cəmi iki santimetr. Amma onun miqyası bir — otuz beşdir. İki santimetri otuz beşə vuraq: yenə yetmiş santimetr. Şəkillər fərqlidir, təkərlər isə eynidir. Deməli, sirr ulduzlardadır. İndi mavi velosipedin dişlərini sayaq: önündə qırx səkkiz, arxasında on altı. Qırx səkkizin on altıya nisbəti də üçün birə nisbətidir. İki bərabər nisbət tənasüb yaradır: qırx ikinin on dördə nisbəti qırx səkkizin on altıya nisbətinə bərabərdir. Kənardakı qırx iki və on altı kənar hədlərdir, ortadakı on dörd və qırx səkkiz isə orta hədlərdir. Bəs yaşıl? Yaşılın ulduzlarında əlli iki və on yeddi diş var. Bu nisbəti necə yoxlayaq? Bu sual vacibdir, çünki dostların yolu uzundur: otuz kilometr. Yol park, yoxuş və sahil hissələrinə beş, üç və iki nisbətində bölünür. Əvvəl hissələri toplayaq: beş, üç və iki birlikdə on hissədir. Otuz kilometri on hissəyə bölək: hər hissə üç kilometrdir. Park yolu beş hissədir, yəni on beş kilometr. Yoxuş doqquz, sahil yolu altı kilometrdir. Park yolunun sonunda yaşıl artıq irəlidədir. Səbəbini tənasüb deyəcək. Tənasübün əsas xassəsi bunu tez yoxlayır. Qırmızı və mavinin tənasübündə kənar hədləri vuraq: qırx iki vur on altı, altı yüz yetmiş iki. İndi orta hədləri vuraq: on dörd vur qırx səkkiz, yenə altı yüz yetmiş iki. Hər tənasübdə kənar hədlərin hasili orta hədlərin hasilinə bərabərdir. İndi qırmızını yaşılla yoxlayaq. Qırx iki vur on yeddi, yeddi yüz on dörd. On dörd vur əlli iki, yeddi yüz iyirmi səkkiz. Hasillər fərqlidir, deməli, nisbətlər də fərqlidir. Bəs fərq nə qədərdir? Yaşılın arxa ulduzu on yeddi dişlidir. Ön ulduzda nə qədər diş olmalıdır ki, yaşıl da yanaşı getsin? Bu ədəd tənasübün məchul həddidir. Qırx ikinin on dördə nisbəti məchul ədədin on yeddiyə nisbətinə bərabərdir. Əsas xassəyə görə, məchul ədədi on dördə vursaq, yeddi yüz on dörd alınır. Yeddi yüz on dördü on dördə bölək: məchul hədd əlli birdir. Yaşılın ön ulduzunda isə əlli iki diş var. Sirr cəmi bir dişdədir. Bu artıq diş hər pedal dövrəsində təkəri bir az çox fırladır. Velosiped ustası yaşılın ön ulduzunu dəyişir: əlli iki dişlinin yerinə əlli bir dişli taxır. Əlli birin on yeddiyə nisbəti də üçün birə nisbətidir. İndi üç dost eyni ritmlə pedal çevirir və üçü də yanaşı gedir. Ulduzlar başqa ola bilər, şəkillər başqa ola bilər. Nisbət eynidirsə, yol da eynidir.