Məlumatın toplanması

Mətn (transkript)

Təsəvvür edin: bir idman mərkəzi. Zalda top döyülür, meydançada fit səslənir. Bura hər gün otuz beş yeniyetmə gəlir. Mərkəzdə çoxlu proqram var: şahmat, rəsm çəkmək, futbol, rəqs, üzgüçülük, dram dərnəyi, basketbol və voleybol. Amma mərkəzin rəhbəri çətin bir qərar verməlidir: bəzi proqramları bağlamaq lazım gələcək. Hansılarını bağlasın? Rəhbər sadəcə özünün sevdiyi proqramları saxlaya bilər. Amma onda bu qərar yeniyetmələrin yox, rəhbərin istəyini göstərəcək. Bəs necə etməli? Otuz beş nəfərin əslində nə istədiyini necə öyrənmək olar? Bu sualın cavabı bugünkü dərsimizin mövzusudur: məlumatın toplanması. Məlumat toplamağın üç əsas üsulu ilə tanış olacağıq, yaxşı sorğu sualının necə qurulduğunu, kimdən soruşmağın niyə vacib olduğunu və toplanan cavabların necə sayıldığını öyrənəcəyik. Sonda isə idman mərkəzinə qayıdacağıq. Əvvəlcə böyük mənzərəyə baxaq. Hər səhər, bəlkə də, özünüzdən soruşursunuz: bu gün hava necə olacaq? Çətir götürüm, yoxsa yox? İstənilən hadisəni araşdırmaq onun haqqında məlumat əldə etməklə başlayır. Riyaziyyatın bu işlə məşğul olan bölməsi riyazi statistika adlanır. O, toplanmış məlumatları emal etməyə, onlardan elmi və praktiki nəticələr çıxarmağa xidmət edən üsulları əhatə edir. Statistikada iş bir zəncir kimi gedir. Əvvəl məlumat toplanır. Sonra o, təhlil edilir və müxtəlif yollarla təqdim olunur. Daha sonra hadisələrin baş vermə ehtimalları hesablanır və nəhayət, proqnozlar verilir. Bugünkü dərs bu zəncirin ilk halqasıdır. Məlumat toplamaq üçün müxtəlif üsullar var: müşahidə, təcrübə, sorğu və başqaları. Gəlin onlarla bir-bir tanış olaq. Birinci üsul müşahidədir. Bir xəstəni təsəvvür edin, onun hərarəti var. Həkim səkkiz saat ərzində, hər iki saatdan bir xəstənin temperaturunu ölçür və yazır: otuz doqquz tam onda beş dərəcə, sonra otuz doqquz, sonra otuz səkkiz, sonra otuz yeddi. Həkim nə görür? Temperatur get-gedə düşür və normaya qayıdır. Diqqət edin: burada ölçən adam nəticəni yaratmır. O, baş verəni izləyir və qeydə alır. Müşahidə məhz budur: hadisənin necə getdiyini izləmək, müəyyən vaxtlarda yoxlamaq və gördüyünü yazmaq. Müşahidəni siz də apara bilərsiniz. Məsələn, bir həftə ərzində hər gün havanın temperaturunu qeyd edin. Bunu öz termometrinizlə ölçə bilərsiniz, qəzetdən və ya hava saytından da götürə bilərsiniz. Yalnız bir şərt var: hər gün eyni vaxtda qeyd edin. Yoxsa bir günün səhərini o biri günün günortası ilə müqayisə etmiş olarsınız. Bəs səkkizinci gün hava necə olacaq? Bunu dəqiq demək olmaz, yalnız təxmin etmək olar. Təxmin, yəni proqnoz, zəncirin sonrakı halqalarındandır. İkinci üsul təcrübədir. Burada artıq sadəcə izləmirik, şəraiti özümüz qururuq. Bir əkinçi bilmək istəyir ki, buğdanın hansı növü daha məhsuldardır. O, müxtəlif növ buğda toxumlarını üç müxtəlif sahədə əkir. Sonra hər sahədə cücərən toxumları sayır və bu saylara görə hansı növün daha məhsuldar olduğunu müəyyən edir. Müşahidədən fərqi nədir? Həkim temperaturu seçmirdi. Əkinçi isə hansı toxumun harada əkiləcəyini özü seçir və sonra nəticələri müqayisə edir. Amma bu müqayisənin ədalətli olması üçün bir şey çox vacibdir. Tutaq ki, sahələrdən birinin torpağı daha münbitdir, ya da ora daha çox su verilib. Onda oradakı toxum daha yaxşı cücərsə, buna səbəb toxumun növüdür, yoxsa sahənin özü? Bilmək olmaz. Ona görə ədalətli təcrübədə qalan hər şey eyni saxlanılır: torpaq, su, günəş, toxumların sayı, sayma günü. Dəyişən yalnız bir şey olur, bizim yoxladığımız şey, yəni buğdanın növü. Burada bir tələ də var. Əgər bir sahəyə yüz toxum, o birinə əlli toxum əkilibsə, sadəcə cücərənlərin sayını müqayisə etmək düz olmaz. Deyək ki, hər iki sahədə otuz toxum cücərib. Saylar eynidir, amma nəticə eyni deyil. Əlli toxumdan otuzu cücəribsə, toxumların yarısından çoxu cücərib. Yüz toxumdan otuzu isə üçdə birdən də azdır. Ona görə ya hər sahəyə eyni sayda toxum əkirik, ya da sayı yox, payı müqayisə edirik. Üçüncü üsul sorğudur. Bəzi şeyləri nə görmək, nə də ölçmək olur: insanların nəyi sevdiyini, nə istədiyini, nə düşündüyünü. Bunu öyrənmək üçün soruşmaq lazımdır. Sorğu üçün əvvəlcə sorğu anketi hazırlanır, yəni suallar tərtib edilir. Sonra sorğunun kimlər arasında aparılacağı müəyyənləşdirilir. Məsələn, məktəbdə hansı idman növü üzrə dərnək yaradılacağını bilmək üçün şagirdlər arasında sorğu keçirilir. Dərslikdə belə bir sorğu üçün dörd sual verilib. Birincisi: məktəbdə hansı idman növü üzrə dərnək yaradılmasını istəyirsiniz? İkincisi: bu dərnəyin yaradılmasına ehtiyac nədir? Üçüncüsü: bu idman növünün yaradılması üçün avadanlıq varmı? Dördüncüsü: dərnəyin hansı vaxtlarda təşkilini düzgün hesab edirsiniz? Fikir verin: hər sual yalnız bir şeyi soruşur. Yaxşı sorğu sualı aydın olur, bir şeyi soruşur və cavabı əvvəlcədən bir tərəfə yönəltmir. Müqayisə edin. «Futbol ən maraqlı idman növüdür, elə deyilmi?» Bu sual cavabı futbola doğru itələyir. «Hansı idman növü ilə məşğul olmaq istərdiniz?» Bu isə hər cavaba yer saxlayır. Başqa bir nümunə: «Tez-tez idmanla məşğul olursunuz?» «Tez-tez» hər kəs üçün başqa şeydir. Daha yaxşısı belədir: «Həftədə neçə gün idmanla məşğul olursunuz?» Cavab variantları da vermək olar, sonda isə «başqa» variantını əlavə etmək yaxşıdır. İndi ikinci vacib sual: kimdən soruşaq? Tutaq ki, dərnək bütün məktəb üçündür. Əgər yalnız futbol komandasının üzvlərindən soruşsaq, cavab əvvəlcədən bəllidir. Əgər yalnız bir sinifdən soruşsaq, başqa yaşdakı şagirdlərin fikri itər. Amma hər sinifdən bir neçə şagirddən soruşsaq, nəticə bütün məktəbin fikrinə daha yaxın olar. Qayda sadədir: qərar kimə aiddirsə, onlardan soruşuruq, özü də onların hər qrupundan. İdman mərkəzinin rəhbəri də elə bunu edir: mərkəzə gələn otuz beş yeniyetmədən onların sevimli məşğuliyyətini soruşur. Doğru insanlar, aydın sual. İndi rəhbərin masasında otuz beş cavab var. İndi son addıma, məlumatın qeydinə və sayılmasına keçək. Cavablar qarışıq gəlir: şahmat, futbol, rəqs, yenə futbol, üzgüçülük, rəsm, yenə şahmat. Belə bir siyahıya baxıb hansı məşğuliyyətin neçə səs aldığını demək çətindir. Hələlik bu, sadəcə xam məlumatdır. Bunun üçün köhnə və çox rahat bir üsul var: çətələ. Hər məşğuliyyəti ayrı sətirdə yazırıq. Sonra cavabları bir-bir oxuyuruq və hər cavab üçün uyğun sətrin qarşısına kiçik bir çubuq çəkirik. Dörd çubuqdan sonra beşincini onların üstündən çəp çəkirik. Beşlik dəstələri saymaq çox asandır. Sonda hər sətirdə neçə çubuq olduğunu sayırıq. Bir yoxlamanı da unutmayın. Bütün sətirlərdəki çubuqların cəmi soruşulan adamların sayına bərabər olmalıdır, yəni otuz beşə. Cəm otuz dörd çıxırsa, deməli, bir cavab itib və bir daha saymaq lazımdır. Saymaq təkcə sorğuda lazım deyil. Dərslikdə belə bir nümunə var: «Arşın mal alan» filminə baxanlar şənbə və bazar günləri yaş qruplarına görə sayılıb: yaşlı nəsil, orta nəsil və yeniyetmələr. Hər iki gün ən çox tamaşaçı yaşlı nəsildən olub: şənbə günü mindən çox, bazar günü də minə yaxın. Yeniyetmələr isə hər iki gün üç yüzdən az olub. Bu saylar heç kimin fikrinə söykənmədən göstərir ki, filmi daha çox hansı yaş qrupu xoşlayır. İndi idman mərkəzinə qayıdaq. Rəhbər çətələni sayır və hər proqramın neçə səs aldığını görür. Ən az səs alan proqramlar bağlanmaq üçün ilk namizədlərdir. Bu dəfə qərar rəhbərin zövqünə yox, otuz beş yeniyetmənin cavablarına əsaslanır. Dərslikdə bu fikir belə ifadə olunur: müxtəlif üsullar tətbiq etməklə toplanılan məlumatlar daha sonrakı məqsədlər üçün istifadə olunacaq ilkin informasiyadır. Yadda saxlamalı olduğumuz əsas fikir budur: hər hansı suala cavab verməzdən əvvəl məlumatı necə toplayacağımızı seçirik. Baxıb qeyd edirik, yəni müşahidə aparırıq. Şəraiti qurub müqayisə edirik, yəni təcrübə aparırıq. Ya da doğru insanlara aydın suallar veririk, yəni sorğu keçiririk. Sonra hər şeyi diqqətlə yazırıq və sayırıq. Növbəti dərsdə bu məlumatı necə təqdim etməyi öyrənəcəyik. Ətraflı nümunələr üçün bu mövzunun oxu dərsinə və videosuna da baxa bilərsiniz. Dinlədiyiniz üçün təşəkkür edirik.