Məlumatın toplanması

• 2.1
• 7-ci sinif
• Statistika

Məlumatın toplanması

Məktəbdə yeni idman dərnəyi açılacaq. Hansı idman növünü seçmək lazımdır? Təxmin etmək olar — amma inandırıcı cavabı yalnız toplanmış məlumat verir.

Bu dərsdə

• məlumat toplamanın üç üsulunu — müşahidə, təcrübə və sorğu — fərqləndirəcəksən;
• aydın sorğu sualı quracaq, kimdən soruşmağı və ədalətli təcrübəni planlaşdıracaqsan;
• toplanmış cavabları çətələ ilə sayıb cədvələ yazacaq və cəmlə yoxlayacaqsan.

Üç üsul bir ilkin məlumat qeydinə yığılır

Başla Yenidən Yenidən

1. Kəşf et
2. Üç üsul
3. Sorğu
4. Təcrübə
5. Diqqət
6. Qeyd et və say
7. Həyatda
8. Özünü yoxla

1 · Kəşf et

Hər şey məlumatdan başlayır

Sabah çətir götürmək lazımdırmı? Bunu bilmək üçün kimsə havanı izləməli, temperaturu ölçməli və yazmalıdır. Dərslik belə deyir: hadisələri araşdırmaq onlar haqqında məlumat əldə etməklə başlanılır.

Statistika bir hadisəni öyrənəndə bu yolla gedir:

1. Hadisə haqqında məlumat toplanılır.
2. Toplanan məlumat təhlil edilir və müxtəlif üsullarla təqdim olunur.
3. Hadisələrin baş vermə ehtimalları hesablanır.
4. Məlumata əsasən proqnozlar verilir.

Bu dərs yolun birinci addımıdır. Məlumat səhv və ya yarımçıq toplanıbsa, sonrakı addımların hamısı — cədvəllər, ehtimallar, proqnozlar — da səhv olacaq.

Ona görə əvvəlcə soruşuruq: məlumatı necə toplayaq ki, ona inanmaq olsun?

2 · Üç üsul

Müşahidə, təcrübə, sorğu

Yadda saxla

Hər hansı hadisə haqqında məlumat əldə etmək üçün müxtəlif üsullardan istifadə edilir: müşahidə, təcrübə, sorğu və s.

Bu üsullarla toplanan məlumat sonrakı məqsədlər üçün istifadə olunacaq ilkin informasiyadır.

Müşahidə

Heç nəyi dəyişmədən baxır, ölçür və qeyd edirik.

Həkim xəstənin temperaturunu 8 saat ərzində hər 2 saatdan bir ölçür.

Təcrübə

Şəraiti özümüz qururuq və nəticələri müqayisə edirik.

Əkinçi müxtəlif növ buğda toxumlarını 3 sahədə əkir və cücərənləri sayır.

Sorğu

İnsanlara suallar verir, cavablarını yazırıq.

Şagirdlərdən məktəbdə hansı idman dərnəyini istədiklərini soruşurlar.

Üsulu necə tanıyaq? Özünə iki sual ver:

1. İnsanlardan soruşuruq? — Bəli: sorğu.
2. Yox. Şəraiti özümüz dəyişib nəticələri müqayisə edirik? — Bəli: təcrübə. Heç nəyə qarışmadan baxıb qeyd edirik: müşahidə.

Müşahidə qeydi: dörd ölçmədə temperatur

Başla Yenidən Yenidən

Həkimin müşahidə qeydi: 39,5°, 39°, 38°, 37°. Həkim heç nəyi dəyişmir — yalnız ölçür və yazır.

Dörd ədəd bir cümlədən çox şey deyir: temperatur hər ölçmədə azalıb, cəmi 39,5° − 37° = 2,5° düşüb. Həkim temperaturun get-gedə düşdüyünü və normaya döndüyünü məhz bu qeydlərdən görür.

3 · Sorğu

Yaxşı sorğu necə qurulur?

Sorğu üçün hadisəni aça biləcək sorğu anketi hazırlanır: suallar tərtib edilir və sorğu aparılacaq insanlar müəyyənləşdirilir.

Dərslikdəki nümunə: məktəbdə idman dərnəyi üçün sorğu.

1. Məktəbdə hansı idman növü üzrə dərnək yaradılmasını istəyirsiniz?
2. Bu dərnəyin yaradılmasına ehtiyac nədir?
3. Bu idman növünün yaradılması üçün avadanlıq varmı?
4. Dərnəyin hansı vaxtlarda təşkilini düzgün hesab edirsiniz?

Yaxşı sorğu sualı

• aydın və qısadır;
• bir anda yalnız bir şeyi soruşur;
• cavabı təklif etmir, insanı yönləndirmir;
• mümkünsə cavab variantları verir və «başqa» yeri saxlayır — onda cavabları saymaq asan olur.

Yönləndirici sual

«Futbol ən maraqlı idmandır, elə deyilmi?»

Sual cavabı özü deyir: çoxları sadəcə «hə» cavabı verəcək.

Aydın sual

«Hansı dərnəyə yazılardın?»

Variantlar: futbol, voleybol, şahmat, üzgüçülük, başqa (yaz). Hər kəs öz seçimini edir.

Kimdən soruşaq?

Sual nə qədər yaxşı olsa da, onu səhv insanlara versək, nəticə bütün məktəbin fikrini göstərməyəcək. Variant seç və şəkilə bax.

Sorğunu kimlər arasında aparaq?

Futbol komandası Yalnız 7-ci sinif Hər sinifdən bir neçə şagird

Məktəbin 5–11-ci sinifləri və sorğuya seçilən şagirdlər

Yuxarıdan bir variant seç: sorğuya düşən şagirdlər narıncı və qalın konturla görünəcək.

Futbol komandası: onlar futbolu seçəcək — cavab əvvəlcədən bəllidir. Üstəlik kiçik siniflərdən heç kim yoxdur.

Yalnız 7-ci sinif: bir sinfin fikri öyrənilir, 5-ci və ya 11-ci sinif şagirdlərinin istəyi isə heç soruşulmur.

Hər sinifdən bir neçə şagird: kiçiklər də, böyüklər də var. Nəticə bütün məktəbin fikrinə ən yaxın olar.

Hər sıra bir sinifdir. Hamıdan soruşmaq çox vaxt mümkün olmur, ona görə bütün qrupları təmsil edən insanlar seçilir.

4 · Təcrübə

Ədalətli təcrübə

Dərslikdəki əkinçi hansı buğda növünün daha məhsuldar olduğunu yoxlamaq üçün toxumları 3 müxtəlif sahədə əkir və cücərən toxumları sayır. Nəticəyə inanmaq üçün təcrübə ədalətli olmalıdır.

Ədalətli təcrübə

Yalnız bir şey dəyişir — yoxladığımız şey. Qalan hər şey eyni qalır.

Dəyişən: buğdanın növü (A, B, C).

Eyni qalan: sahənin ölçüsü və torpağı, su, günəş, toxumların sayı, əkin və sayma günü.

Eyni şəraitdə üç sahə, hər birində 50 toxum

Yaşıl nöqtələr cücərən toxumlardır. Şərtlər eyni olduğu üçün fərqi yalnız növ yaradır.

Hər sahəyə 50 toxum əkilib: A növündən 41, B növündən 46, C növündən 37 toxum cücərib. Toxumların sayı eyni olduğuna görə cücərənləri birbaşa müqayisə etmək olar: ən məhsuldar B növüdür.

Əgər B sahəsini çox sulasaydıq, onun üstünlüyü növdən, yoxsa sudan gəldi — bilməzdik. Bir neçə şeyi birdən dəyişən təcrübə heç nəyi sübut etmir.

5 · Diqqət

Sayı yox, payı müqayisə et

Başqa bir təcrübədə toxum sayları eyni deyil: A növündən 80 toxum əkilib, 60-ı cücərib; B növündən 120 toxum əkilib, 72-si cücərib. Hansı növ daha yaxşı cücərir?

Yalnız sayı görmək

72 > 60, deməli B

B sahəsinə daha çox toxum əkilib — cücərtinin çox olması gözlənilir.

Payı müqayisə etmək

A: 6080 / = 75 %, B: 72120 / = 60 %

A toxumlarının daha böyük hissəsi cücərib: A növü daha yaxşıdır.

Hesab: 60 : 80 = 3/4 = 75 %, 72 : 120 = 3/5 = 60 %. Ən yaxşısı isə təcrübəni əvvəlcədən ədalətli qurmaqdır: hər növdən eyni sayda toxum əkmək.

6 · Qeyd et və say

Cavabları necə sayırıq?

Sorğu bitəndə əlimizdə qarışıq, «xam» cavablar olur. Onları saymaq üçün çətələ (çubuq işarələri) işlədirik: hər cavaba öz sətrində bir çubuq çəkirik, 5-ci çubuq əvvəlki dördünü çəpəki kəsir. Beşlik dəstələri saymaq asandır.

Nümunə 1Çətələ ilə say

20 şagirddən «Hansı dərnəyə yazılardın?» soruşulub. Cavablar (F — futbol, Ş — şahmat, Ü — üzgüçülük, V — voleybol):

F Ş F Ü V F Ş Ş F Ü Ş V F Ü Ş F V Ş Ü F

Hər idman növünü neçə şagird seçib?

20 cavabın çətələ cədvəli

Başla Yenidən Yenidən

«Başla» düyməsi cavabları sıra ilə bir-bir çubuğa çevirir. Narıncı çəp xətt beşinci cavabdır.

1. Cədvələ bütün mümkün cavabları yazırıq: futbol, şahmat, üzgüçülük, voleybol.
2. Cavabları soldan sağa oxuyuruq və hər birinə öz sətrində bir çubuq çəkirik. Heç bir cavabı buraxmırıq və iki dəfə yazmırıq.
3. Çubuqları sayırıq: futbol 7, şahmat 6, üzgüçülük 4, voleybol 3.
4. Yoxlayırıq: 7 + 6 + 4 + 3 = 20 — sorğulananların sayı ilə eynidir, deməli heç bir cavab itməyib. Ən çox seçilən: futbol (20 nəfərdən 7-si)

Nümunə 2İki günün qeydini birləşdir

Həftəsonu internet səhifələrində «Arşın mal alan» filminə baxanların sayı yaş qruplarına görə qeyd edilib. Hansı yaş qrupu bu filmi daha çox xoşlayır?

Filmə baxanlar (nəfər)

1. Bir günə baxmaq azdır: hər qrup üçün iki günün qeydlərini toplayırıq. 1105 + 984 = 2089, 756 + 436 = 1192, 135 + 298 = 433.
2. Cəmləri müqayisə edirik: 2089 > 1192 > 433. Yaşlılar: 2089 nəfər

7 · Həyatda

Bir həftəlik hava gündəliyi

Dərslik tapşırır: 7 gün ərzində hava haqqında məlumat topla. Əvvəlcə mənbəni seç — qəzet, hava saytı və ya öz termometrin. Sonra hər gün eyni vaxtda qeyd et: yoxsa bir gün səhər, o biri gün günorta temperaturunu müqayisə etmiş olarsan.

Saat 12:00-da temperatur (nümunə qeyd)

Qeyddən dərhal oxuyuruq: ən isti gün cümə axşamı (18 °C), ən soyuq gün şənbə (13 °C), fərq 18 − 13 = 5 dərəcədir.

Bəs 8-ci gün neçə dərəcə olacaq? Bunu dəqiq bilmək olmaz. Toplanmış məlumat yalnız əsaslı təxmin etməyə kömək edir — bunu 2.3 «Proqnozlaşdırma» mövzusunda öyrənəcəksən.

8 · Özünü yoxla

Bacarığını sına

Cavabı seç — düzgün olanda yaşıl, səhv olanda qırmızı işıqlanacaq. Həllinə də baxa bilərsən.

1. Asan Şagird bir saat ərzində məktəbin qarşısından keçən avtobusları sayıb dəftərinə yazır. Bu hansı üsuldur? Cavab variantları müşahidə təcrübə sorğu Düzdür! O, heç nəyi dəyişmir, yalnız baxıb qeyd edir. Yox. Şagird kimdənsə soruşur, ya da şəraiti dəyişir? Heç biri — o yalnız baxır. Həllə bax Heç kimdən soruşulmur (sorğu deyil), şərait dəyişdirilmir (təcrübə deyil). Baxıb saymaq və yazmaq — müşahidədir.
2. Asan Lalə eyni lobya toxumlarını iki saksıda əkir: birini işıqda, digərini qaranlıqda saxlayır və cücərtiləri müqayisə edir. Bu hansı üsuldur? Cavab variantları müşahidə təcrübə sorğu Əla! Şəraiti (işığı) Lalə özü dəyişib və nəticələri müqayisə edir. Yox. Lalə şəraiti özü qurub — işıq və qaranlıq. Bu, sadəcə baxmaq deyil. Həllə bax Yalnız bir şərt dəyişir — işıq; qalanı eynidir (eyni toxum). Şəraiti qurub nəticəni müqayisə etmək təcrübədir.
3. Orta Sinif ekskursiya yerini seçmək istəyir. Hansı sorğu sualı ən yaxşısıdır? Cavab variantları «Muzey hamıdan maraqlıdır, elə deyilmi?» «Hansını seçərdin: muzey, park, teatr, başqa?» «Ekskursiyaları sevirsən?» Düzdür! Sual aydındır, yönləndirmir və variantlar verir. Yox. Birinci sual cavabı özü deyir, üçüncü isə yer seçməyə kömək etmir. Həllə bax «Elə deyilmi?» sualı insanı «hə» deməyə yönləndirir. «Sevirsən?» sualının cavabı (hə/yox) hansı yeri seçəcəyimizi demir. Variantlı sualın cavablarını saymaq da asandır.
4. Orta Məktəb kitabxanası bütün şagirdlərin hansı kitabları sevdiyini öyrənmək istəyir. Kimdən soruşmaq daha düzgündür? Cavab variantları yalnız kitabxanaya tez-tez gələnlərdən hər sinifdən seçilmiş bir neçə şagirddən yalnız 7-ci sinif şagirdlərindən Düzdür! Belə seçim bütün məktəbi təmsil edir. Yox. Bu qrup bütün məktəbə bənzəmir — başqa şagirdlərin fikri itir. Həllə bax Kitabxanaya tez-tez gələnlər çox oxuyanlardır, bir sinif isə yalnız bir yaşdır. Hər sinifdən şagird seçəndə kiçiklərin də, böyüklərin də fikri nəticəyə düşür.
5. Çətin 30 şagird sorğulanıb. Çətələ cədvəlində futbol 11, basketbol 8, şahmat 4 dəfə qeyd olunub, voleybolun sətri isə silinib. Voleybolu neçə şagird seçib? Cavab variantları 7 11 23 Əla! 30 − (11 + 8 + 4) = 7. Yox. Bütün sayların cəmi 30 olmalıdır: bildiyin üç sayı topla və 30-dan çıx. Həllə bax Məlum saylar: 11 + 8 + 4 = 23. Cəmi 30 olmalıdır, deməli voleybol: 30 − 23 = 7. (11 alınırsa, şahmatı çıxmağı unutmusan; 23 isə voleybol yox, qalan üç idmanın cəmidir.)
6. Çətin A növündən 60 toxum əkilib, 45-i cücərib. B növündən 90 toxum əkilib, 54-ü cücərib. Hansı növ daha yaxşı cücərir? Cavab variantları A növü B növü eynidir Düzdür! A: 75 %, B: 60 %. Yox. Toxum sayları fərqlidir — cücərənlərin sayını yox, payını müqayisə et. Həllə bax A: 45 : 60 = 3/4 = 75 %. B: 54 : 90 = 3/5 = 60 %. 54 > 45 olsa da, A toxumlarının daha böyük hissəsi cücərib.

Xülasə

Yadda qalanlar

• Müşahidə · Təcrübə · SorğuBaxıb qeyd et · şəraiti qurub müqayisə et · insanlardan soruş.
• Ədalətli məlumatAydın, yönləndirməyən sual; bütün qrupları təmsil edən insanlar; təcrübədə yalnız bir dəyişən.
• Çətələ + yoxlamaHər cavaba bir çubuq; sayların cəmi sorğulananların sayına bərabər olmalıdır.

Növbəti mövzu: 2.2 Məlumatın təqdimatı

Mənbə: «Riyaziyyat» — 7-ci sinif üçün dərslik (S. İsmayılova, S. Abdurahimov), Bölmə 1 «Statistika. Ehtimal» girişi və «Məlumatın toplanması», səh. 8–9 (müşahidə, təcrübə və sorğu nümunələri, idman dərnəyi anketi, «Arşın mal alan» və hava gündəliyi tapşırıqları). Sorğu cavabları, toxum təcrübələri və hava gündəliyindəki ədədlər bu dərs üçün seçilib.