Mətn (transkript)
İki kartda eyni yazı var: otuz altı faiz artım. On səviyyədən sonra isə biri o birindən dörd dəfədən çox güclüdür. Oyunda iki qəhrəman var, ikisinin də gücü altı yüz iyirmi beşdir. Birinci kartın altında kiçik yazı var: hər səviyyədə güc başlanğıc gücün otuz altı faizi qədər artır. İkinci kartda isə belə yazılıb: hər səviyyədə güc indiki gücün otuz altı faizi qədər artır. Fərq bircə sözdədir: başlanğıc, yaxud indiki. Bəs bu söz nəyi dəyişir? Birinci karta baxaq. Burada yüz faiz həmişə başlanğıc gücdür. Altı yüz iyirmi beşin otuz altı faizi iki yüz iyirmi beşdir. Birinci səviyyədə güc səkkiz yüz əlli olur. İkinci səviyyədə faiz yenə başlanğıc gücdən hesablanır. Buna görə artım yenə iki yüz iyirmi beşdir, güc isə min yetmiş beş olur. Hər səviyyədə eyni artım. Bəs ikinci kart? İkinci kartda birinci səviyyə eynidir: güc yenə səkkiz yüz əlli olur. Amma indi yüz faiz artıq səkkiz yüz əllidir. İkinci səviyyədə otuz altı faiz bu yeni gücdən hesablanır, və artım iki yüz iyirmi beşdən böyük çıxır. Güc min yüz əlli altı olur. Artımın özü də böyüdü. Hər yeni səviyyədə yüz faiz də böyüyür. Bu iki qaydanın dərslikdə adları var. Faiz hər dəfə ilkin məbləğdən hesablanırsa, buna sadə faiz artımı deyilir. Bankda əmanət də belə böyüyə bilər. Düsturda es sıfır ilkin məbləğdir, er faiz dərəcəsidir, en isə il sayıdır. Faizlər sadəcə toplanır: iki səviyyədə otuz altı faiz iki dəfə gəlir, cəmi yetmiş iki faiz. Altı yüz iyirmi beşə onun yetmiş iki faizini əlavə edəndə, yenə min yetmiş beş alınır. Müddət aylarla verilsə, ay sayını on ikiyə bölürük. Beş ay ilin on ikidə beşidir, yarım il deyil. Məbləğ azalanda isə mötərizədə toplama yerinə çıxma olur. Bəs faiz hər dəfə indiki məbləğdən hesablananda nə olur? Buna mürəkkəb faiz artımı deyilir. Hər addımda köhnə yüz faizə otuz altı faiz gəlir. Bu, məbləği bir tam yüzdə otuz altıya vurmaq deməkdir. İki səviyyə iki dəfə vurmaqdır, on səviyyə isə on dəfə. Buna görə düsturda qüvvət var: mötərizə en dəfə özünə vurulur. Altı yüz iyirmi beşi bir tam yüzdə otuz altıya iki dəfə vuranda, yenə min yüz əlli altı alınır. Diqqət edin: en burada qüvvətdir, vuruq deyil. İndi on səviyyəyə baxaq. Birinci kartda güc hər dəfə eyni addımla artır və on səviyyədən sonra iki min səkkiz yüz yetmiş beş olur. İkinci kartda hər addım əvvəlkindən böyükdür. On səviyyədən sonra güc on üç min beş yüzü keçir. Bu, birinci kartdakından dörd dəfədən çoxdur. Kartlarda eyni faiz yazılmışdı, amma nəticə tamam başqadır. Məsələdə hansı artım olduğunu necə tanıyaq? Sözlərə baxın. Hər il ilkin qoyulan məbləğin faizi qədər deyilirsə, artım sadədir. Hər il əvvəlki ildəki məbləğin faizi qədər deyilirsə, artım mürəkkəbdir. Hər faizi görəndə özünüzə bir sual verin: nəyin faizi? Yüz faiz başlanğıcdırsa, artım eyni qalır. Yüz faiz indiki məbləğdirsə, artım özü də böyüyür. Eyni otuz altı faiz, amma fərq bircə sözdədir.