Mətn (transkript)
Yeddi şagird dairədə niyə yüz iyirmi altı dərəcə tutur? Təsəvvür et: sinifdə iyirmi şagirdə bir sual verilir — məktəbə necə gəlirsən? Cavablar qarışıq bir yığındır, ondan heç nə oxumaq olmur. Hər cavabı öz sətrinə yığıb sayaq: piyada — yeddi, avtobus — altı, metro — dörd, velosiped — üç. Bu, tezlik cədvəlidir: hər cavabın neçə dəfə təkrarlandığını göstərir. Amma cədvəl hələ şəkil deyil. Hər iki şagirdi bir adamcıqla çəkək. Bu, piktoqramdır: məlumat rəsmlə göstərilir. Açar deyir: bir adamcıq — iki şagird. Deməli, yeddi şagird üç tam və bir yarım adamcıqdır. Açara baxmasan, yeddi yox, üç yarım sayacaqsan. Amma yarım adamcığı gözlə ölçmək çətindir. Ona görə adamcıqları sütunlara çeviririk. Məlumatın fiqurlarla təsviri diaqram adlanır. Üfüqi oxda cavablar, şaquli oxda şagird sayıdır. İndi hündürlükləri müqayisə etmək asandır: piyada sütunu ən hündürdür. Bu, barqrafdır — sütunlar arasında boşluq qalır, çünki hər sütun ayrıca cavabdır. Bəs cavab söz yox, ədəd olsa? Hər şagird yolda neçə dəqiqə keçirdiyini deyir: dörd, on yeddi, iyirmi iki... Bu ədədləri bərabər intervallara bölürük: sıfırdan doqquza, ondan on doqquza, iyirmidən iyirmi doqquza, otuzdan otuz doqquza. Hər intervala düşənləri sayırıq: beş, səkkiz, beş, iki. Bu, histoqramdır: intervallar ardıcıl gəlir, ona görə sütunlar bitişikdir. Bəs məlumat zamanla dəyişirsə? Bir həftə ərzində hər gün piyada gələnləri sayırıq: yeddi, doqquz, səkkiz, on və yağışlı cümə günü cəmi dörd. Nöqtələri qeyd edib ardıcıl birləşdiririk. Bu, xətti qrafikdir: xətt qalxırsa — artım, enirsə — azalma. İndi isə əsas suala qayıdaq. Bütün sinif bir bütövdür. Dörd sütunu bir zolağa düzək: iyirmi şagird, iyirmi bərabər hissə. İndi zolağı əyib dairəyə bükürük. Hər cavab dairədə öz sektorunu tutur. Bu, dairəvi diaqramdır: hər hissənin bütövdə payını göstərir. Bəs piyada sektorunun bucağı neçə dərəcədir? Piyada gələnlər iyirmi şagirddən yeddisidir. Yeddini iyirmiyə bölürük: sıfır tam yüzdə otuz beş, yəni otuz beş faiz. Bütün dairə üç yüz altmış dərəcədir. Üç yüz altmışı sıfır tam yüzdə otuz beşə vururuq: yüz iyirmi altı dərəcə. Eyni qayda ilə avtobus yüz səkkiz, metro yetmiş iki, velosiped əlli dörd dərəcə alır. Cəmi yenə üç yüz altmışdır. Deməli, hər diaqram öz sualına cavab verir. Müqayisə üçün — sütunlar, zamanla dəyişmə üçün — xətt, bütövün hissələri üçün — dairə. Yadda saxla: yeddi şagird dairədə yüz iyirmi altı dərəcə tutur, çünki onlar bütün sinfin otuz beş faizidir.
