Mətn (transkript)
Sikkəni on dəfə atdıq, altı dəfə xəritə düşdü. Ehtimal niyə yarımdır? Əlli qəpiklik sikkənin bir üzündə xəritə, o biri üzündə neft buruqları var. Onu on dəfə atırıq və hər nəticəni yazırıq. Hər atışın nəticəsi elementar hadisə adlanır. Xəritə altı dəfə düşür, neft buruqları isə dörd dəfə. Bu altı bizə nə deyir? Hadisənin neçə dəfə baş verdiyini sınaqların sayına bölsək, nisbi tezlik alınır. Bizdə on atışdan altısı: sıfır tam onda altı. Amma sikkəni yenidən on dəfə atsaq, beş də, dörd də düşə bilər. Tezlik təcrübədən təcrübəyə dəyişir. Bəs dəyişməyən ədəd varmı? Var, və onu sikkəni atmadan tapmaq olur. Sikkə yalnız iki cür düşə bilər və hər üzün düşmə imkanı eynidir. Belə hadisələrə eyniimkanlı hadisələr deyilir. Deməli, mümkün halların sayı ikidir. Bizə lazım olan xəritə isə bir haldır, ona əlverişli hal deyirik. Hadisənin ehtimalı əlverişli halların sayının mümkün halların sayına nisbətidir. Xəritə üçün bu, ikidə birdir: sıfır tam onda beş, yəni əlli faiz. Bu ədəd heç bir təcrübədən asılı deyil. Bəs bu qayda zərdə də işləyirmi? Zərin altı üzü var, deməli, altı eyniimkanlı hal. Tək xal istəyirik: bir, üç və ya beş. Əlverişli hallar üçdür, ehtimal altıda üç, yəni yenə ikidə bir. Amma iki zər atanda halları saymaq çətinləşir. Nərddə iki zər birlikdə atılır. Birinci zərin hər xalı ikincinin altı xalı ilə cüt yaradır: altı vur altı, otuz altı hal. Xalların cəmi on olsun: dörd və altı, beş və beş, altı və dörd. Diqqət: dörd-altı ilə altı-dörd fərqli hallardır. Ehtimal otuz altıda üç, yəni on ikidə birdir. Bu az sayılır, yoxsa çox? Ehtimal həmişə sıfırla bir arasında olur. Zərdə yeddi xal düşməsi mümkün olmayan hadisədir, ehtimalı sıfırdır. Xalın birlə altı arasında olması isə yəqin hadisədir, ehtimalı birdir. Ehtimalı yarımdan kiçik olan hadisə az ehtimallıdır, məsələn, cəmin on olması. Yarımdan böyük olan isə çox ehtimallıdır. Bəs halları saymaq mümkün olmasa? Lampanın xarab çıxmasını sikkə kimi saymaq olmur. Ona görə zavodda dörd yüz lampa yoxlanılır və altısı xarab çıxır. Nisbi tezlik dörd yüzdə altı, yəni bir tam onda beş faizdir. Onda yüz min lampada təxminən min beş yüz xarab lampa gözləyirik. Bəs belə tezliyə nə üçün etibar edirik? Cavab yenə sikkədədir. On atış azdır, altı xəritə sadəcə təsadüfdür. Atışların sayı yüzlərə, minlərə çatdıqca tezlik yarıma getdikcə yaxınlaşır. Təcrübə sayı artdıqca tezlik ehtimala yaxınlaşır, ona görə dörd yüz lampanın tezliyinə etibar edirik. Yadda saxla: on atış tezlik verir, ehtimalı isə hallar verir — ikidə bir, yəni yarım.
