Mətn (transkript)
On milyardın onuncu qüvvətində sıfırlar iyirmi deyil. Bəs neçədir? On milyard — bir və arxasında on sıfır. Qısa yazılışı: on üstü on. Onun onuncu qüvvəti on dənə on milyardın hasilidir. Yazılışda mötərizə görünür: içəridə on üstü on, kənarda daha bir on. İlk ağla gələn cavab: on və on, iyirmi sıfır. Bəs kənardakı üst mötərizənin içində əslində nə edir? Əvvəl sadə mötərizəyə baxaq: içəridə iyirmi, iks və iqrek, kənarda üç. Kub — üç eyni vuruqdur. Vurmada yerləri dəyişmək olar: ədədləri bir yerə, iksləri bir yerə, iqrekləri bir yerə yığırıq. İyirmi vur iyirmi vur iyirmi — səkkiz və arxasında üç sıfır. Sonra iks kub və iqrek kub. Kənardakı üst içəridəki hər vuruğa çatdı. Bəs içəridə mənfi işarə olsa? Mötərizədə mənfi beş iks, kənarda dörd. Dörd eyni vuruq — dörd mənfi işarə deməkdir. İki mənfinin hasili müsbətdir, ona görə mənfilər cüt-cüt müsbətə çevrilir. Dörd mənfidən iki cüt alınır — hamısı cütləşir. Beşin dördüncü qüvvəti altı yüz iyirmi beşdir. Cavab: altı yüz iyirmi beş iks üstü dörd. Üst tək olsaydı, bir mənfi cütsüz qalardı və cavab mənfi olardı. İndi eyni simvolları mötərizəsiz yazaq: mənfi beş iks üstü dörd. Burada dörd yalnız iksə aiddir. Mənfi beş qüvvətə yüksəlmir, olduğu kimi qalır. Mötərizə ilə əmsal altı yüz iyirmi beş idi, mötərizəsiz isə mənfi beş qalır. Mötərizə üstün sərhədidir: üst onun içinə çatır, kənara çıxmır. Bəs mötərizədə kəsr olsa? Kəsri qüvvətə yüksəldəndə üst həm surətə, həm də məxrəcə çatır. İks bölü on beş, kvadrat. Surət: iks kvadrat. Məxrəc: on beşin kvadratı, iki yüz iyirmi beş. Cavab: iks kvadrat bölü iki yüz iyirmi beş. Məxrəci qüvvətə yüksəltməyi unutmaq tipik səhvdir. Yadda saxla: məxrəc sıfır ola bilməz. İndi on milyarda qayıtmağa hazırıq. On milyardın içində artıq bir qüvvət var: on üstü on. Kənardakı on deyir: bu vuruğu on dəfə yaz. Hər vuruq — bir və on sıfır. Onları vuranda sıfırlar bir sıraya düzülür. Sayaq: on, iyirmi, otuz, qırx, əlli, altmış, yetmiş, səksən, doxsan, yüz. Yüz sıfır! On milyardın onuncu qüvvəti — on üstü yüz. Üstlər toplanmadı, vuruldu: on vur on, yüz. İyirmi sıfır yalnız iki vuruqda olardı: on üstü on vur on üstü on. Qayda budur: qüvvəti qüvvətə yüksəldəndə əsas olduğu kimi qalır, üstlər vurulur. İndi hamısını bir misalda birləşdirək. Mötərizədə mənfi beş iks üstü on bir, kənarda dörd. Əvvəl işarə: dörd mənfi — müsbət. Sonra əmsal: altı yüz iyirmi beş. Sonra hərf: on bir vur dörd, qırx dörd. Cavab: altı yüz iyirmi beş iks üstü qırx dörd. On bir ilə dördü toplamaq isə səhv olardı. Yadda saxla: kənardakı üst mötərizənin içindəki hər şeyə çatır — işarəyə, ədədə, hər hərfə, surətə və məxrəcə. Mötərizədən kənara çıxmır. İçəridə üst varsa, üstlər vurulur. Ona görə on milyardın onuncu qüvvətində iyirmi yox, düz yüz sıfır var.
