Mətn (transkript)
Səbinənin yoxlamasında bir tərəf otuz verdi, o biri cəmi iki. Səhv hansı həddədir? Səbinə lövhədə mənfi altı iksi bir mötərizəyə vurub. Mötərizədə üç hədd var: iks kvadrat, mənfi iki iks və mənfi dörd. Onun cavabı belədir: mənfi altı iks kub, müsbət on iki iks kvadrat və mənfi dörd. Yoxlamaq üçün iks yerinə bir qoyaq. Mötərizənin içi mənfi beş olur, mənfi altı dəfə mənfi beş isə otuzdur. Səbinənin cavabından isə üç ədəd alınır: mənfi altı, on iki və mənfi dörd. Onların cəmi ikidir. Deməli, vuran haradasa yolda qalıb. Harada? Əvvəlcə vuranın işini bir düzbucaqlıda görək. Hündürlüyü beş iks olsun. Eni isə iki parçadan ibarətdir: üç iks və iki. Düzbucaqlını iki zolağa bölək. Hər iki zolağın hündürlüyü eynidir: beş iks. Böyük zolağın sahəsi on beş iks kvadrat, kiçik zolağınkı on iks. Bütün sahə bu iki sahənin cəmidir. Bu, vurmanın paylama xassəsidir: beş iks hər iki həddə vurulur. Bəs hədlər çox olanda hasillər necə qurulur? Dərslikdəki qayda belədir: birhədlini çoxhədliyə vurmaq üçün onu çoxhədlinin hər bir həddinə vurub, alınan hasilləri cəm şəklində yazmaq lazımdır. Beş iks kubu üç həddə vuraq: üç iks kvadrat, iks və dörd. Hər hasildə əmsallar vurulur, üstlər isə toplanır. Beş dəfə üç, on beş. Üç ilə ikinin cəmi beş. Alınır on beş iks üstü beş. Beş iks kubu iksə vuranda beş iks üstü dörd alınır. Sonuncu hasil: iyirmi iks kub. Üç hədd, üç ox, üç hasil. Amma bu hədlərin hamısı müsbət idi. İndi vuran mənfi olsun: mənfi dörd iks. Mötərizədə üç iks kvadrat, mənfi iks və iki. İşarə qaydası belədir: eyni işarələr müsbət verir, müxtəlif işarələr mənfi. Mənfi dörd iks dəfə üç iks kvadrat: mənfi on iki iks kub. Mənfi dəfə mənfi: müsbət dörd iks kvadrat. Sonra mənfi dörd iks dəfə iki: mənfi səkkiz iks. Bax: mənfi vuran hər həddin işarəsini çevirdi. Bəs ifadədə iki hasil olsa? Bu tənlikdə iki hasil var, aralarında mənfi işarəsi. Həmin mənfi ikinci vurana aiddir: o, mənfi üç iksdir. Birinci hasil: on iki iks kvadrat və iyirmi iks. İkinci hasil: mənfi on iki iks kvadrat və müsbət altı iks, çünki mənfi dəfə mənfi müsbətdir. İks kvadratlar bir-birini yox edir. Qalır iyirmi altı iks, bərabərdir əlli iki. Deməli, iks ikiyə bərabərdir. İndi Səbinənin lövhəsinə qayıtmağa hazırıq. Mənfi altı iksdən hər həddə ox çəkək. Birinci ox iks kvadrata çatır: mənfi altı iks kub. İkinci ox mənfi iki iksə çatır: mənfi dəfə mənfi, müsbət on iki iks kvadrat. Bəs üçüncü ox? Üçüncü ox yoxdur. Mənfi dörd vurulmadan qalıb. İndi vuraq: mənfi altı iks dəfə mənfi dörd, müsbət iyirmi dörd iks. Yenə iks yerinə bir qoyaq. Mənfi altı, on iki və iyirmi dörd. Cəmi otuz. İki tərəf bərabərdir. Səhv üçüncü həddə idi: vuran ona çatmamışdı, işarəsi ilə birlikdə. Yadda saxla: birhədli mötərizədəki hər həddə çatır, işarəsi ilə birlikdə. Neçə hədd varsa, o qədər ox, o qədər hasil. Bir ox əskik olsa, otuz yerinə iki alınır.
