Mətn (transkript)
Dronun hündürlükölçəni üç metrə qədər yanılır. Niyə bu, yalnız yerə yaxın təhlükəlidir? Parkda dron ağacın yanında havada dayanıb. Pultun ekranında yazılıb: dörd metr, plyus-minus üç metr. Yəni dron əslində üç metr yuxarıda da ola bilər, üç metr aşağıda da, cəmi bir metrdə, insan boyundan aşağıda. Sonra dron yüz iyirmi beş metrə qalxır. Ekranda yenə plyus-minus üç metr. Xəta eynidir. Bəs niyə yuxarıda bu üç metr heç kimi narahat etmir? Əvvəlcə mütləq xətanı xatırlayaq. Bu, dəqiq qiymətlə təqribi qiymətin fərqinin moduludur. Ekrandakı ədəd təqribi qiymətdir. Dəqiq hündürlüyü isə heç kim bilmir. Amma bilirik ki, fərq üç metrdən çox deyil. Ona görə mütləq xəta kimi üç metr götürürük. Bu ədəd neçə metr yanıldığımızı deyir. Amma nəyin yanında yanıldığımızı demir. Buna görə xətanı ölçünün özü ilə tutuşdururuq. Nisbi xəta, mütləq xəta bölünsün təqribi qiymətin moduluna. Diqqət edin: dəqiq qiymətə yox, təqribi qiymətə, yəni ekrandakı ədədə bölürük. Təqribi qiymət mənfi də ola bilər, ona görə onun modulunu götürürük. Faizlə demək üçün nəticəni yüzə vurub faiz işarəsi qoyuruq. Əvvəlcə ağacın yanındakı ölçmə. Üç metri dörd metrə bölürük: sıfır tam yüzdə yetmiş beş. Yüzə vururuq və alırıq yetmiş beş faiz. Yəni xəta hündürlüyün dörddə üçü qədərdir. Belə göstəriciyə güvənib insanların yanında uçmaq olmaz. İndi dron yuxarı qalxır. Hündürlük artır, üç metrlik xəta isə dəyişmir. Ekranda yüz iyirmi beş metr. Üç metri yüz iyirmi beş metrə bölürük və yüzə vururuq. Alınır iki tam onda dörd faiz. Eyni üç metr, amma bu dəfə hündürlüyün kiçik bir hissəsi. Qayda belədir: nisbi xətası daha kiçik olan ölçmə daha dəqiq sayılır. İki tam onda dörd faiz yetmiş beş faizdən qat-qat kiçikdir. Deməli, mütləq xəta eyni olsa da, yuxarıdakı ölçmə xeyli dəqiqdir. Yerə yaxın isə eyni üç metr hündürlüyün dörddə üçü qədərdir. Təhlükə də məhz buradadır. Bəs yerə yaxın da belə dəqiq ölçmək üçün xəta nə qədər olmalıdır? Bu dəfə əməli tərsinə aparırıq: bölmək yox, vururuq. Dörd metr dörd yüz santimetrdir. Dörd yüz santimetrin iki tam onda dörd faizi on santimetrdən də azdır. Deməli, yerə yaxın santimetrlərlə ölçən cihaz lazımdır. Hesablayanda iki tələdən qaçın. Birincisi, tərs bölmə. Dörd metri üç metrə bölsəniz, bu, nisbi xəta deyil: hündürlüyün xətadan neçə dəfə böyük olduğunu tapmış olarsınız. Həmişə xətanı təqribi qiymətə bölün. İkincisi, vahidlər. Xəta santimetrlə, hündürlük metrlə verilibsə, əvvəlcə ikisini eyni vahidə çevirin. Dronun hündürlükölçəni hər yerdə üç metrə qədər yanılır. Dörd metrdə bu, hündürlüyün dörddə üçüdür, yüz iyirmi beş metrdə isə cəmi iki tam onda dörd faiz. Xəta özü-özlüyündə nə böyükdür, nə kiçik. Onu həmişə ölçünün özü ilə müqayisə edin.