Mətn (transkript)
Dağçının çantasında ölçü lenti yoxdur. Amma o, nə qədər yüksəkdə olduğunu havanın özündən oxuyur. Dəniz kənarında barometr yeddi yüz altmış göstərir. Bu, havanın təzyiqidir, millimetr civə sütunu ilə. Dağçı bir kilometr qalxır, və əqrəb altı yüz yetmiş dördə enir. Beş kilometrdə isə dörd yüz beşə yaxın göstərir. Yuxarı qalxdıqca hava seyrəlir, təzyiq azalır. Bəs bu iki ədəd bir-birinə necə bağlıdır? Burada iki dəyişən var. Hündürlüyü dağçı özü seçir: istədiyi yerdə dayanır. Ona sərbəst dəyişən deyilir. Təzyiqi isə seçmək olmur, o, hündürlükdən asılıdır. Bu, asılı dəyişəndir. Aralarındakı qaydanın adı funksional asılılıqdır, qısaca, funksiya. Amma hər qayda funksiya sayılmır. Funksiyanın bir şərti var. Sərbəst dəyişənin hər qiymətinə asılı dəyişənin yalnız bir qiyməti uyğun gəlməlidir. Bir kilometrdə barometr eyni anda həm altı yüz yetmiş dörd, həm də altı yüz göstərə bilməz. Hər hündürlüyə bir təzyiq. Deməli, bu qayda funksiyadır. İndi isə funksiya olmayan bir qaydaya baxaq. Dağçı səhər saat doqquzda bir kilometr nişanından keçir. Günortadan sonra, saat üçdə, enərkən yenə həmin nişandan keçir. Hər anda dağçı yalnız bir hündürlükdə olur. Deməli, zamandan hündürlüyə gedən qayda funksiyadır. Amma tərsinə baxaq: bir kilometrə iki an uyğun gəlir, doqquz və üç. Ona görə hündürlükdən zamana gedən qayda funksiya deyil. Diqqət edin: iki fərqli anın eyni hündürlüyü ola bilər, bu qadağan deyil. Qadağan olan odur ki, bir sual iki cavab alsın. Funksiyanı qısa yazırlar: iqrik bərabərdir ef iks. Burada iks arqumentdir, yəni sərbəst dəyişən. İqrik isə funksiyanın qiymətidir. Bizim dağda arqument hündürlükdür, funksiyanın qiyməti isə təzyiqdir. Ef hərfi qaydanın özüdür: iksi götürür, iqriki verir. Bu qaydanı üç üsulla vermək olar. Birinci üsul cədvəldir. Yuxarı sətirdə hündürlüklər yazılır, sıfırdan beş kilometrə qədər. Aşağı sətirdə hər birinin təzyiqi. Hər sütun bir ədədlər cütüdür, məsələn, bir və altı yüz yetmiş dörd. Cədvəldən ədədi dərhal oxuyursan. Amma iki sütunun arasında nə baş verir, cədvəl bunu demir. İkinci üsul qrafikdir. Hər cütü koordinat müstəvisində nöqtə kimi qoyuruq: absis oxunda hündürlük, ordinat oxunda təzyiq. Nöqtələri hamar xətlə birləşdiririk. Bu xətt cədvəlin boşluqlarını doldurur. İki tam onda beş kilometrdə təzyiq təxminən beş yüz altmışdır. Bu ədəd cədvəldə yox idi. Üçüncü üsul düsturdur. Dağın cədvəli üçün sizin bildiyiniz sadə düstur yoxdur: bir üsuldan digərinə keçmək həmişə mümkün olmur. Amma dənizin altında belə düstur var. Dalğıc iks metr dərinliyə enir. Su altında təzyiq: ef iks bərabərdir yüz min üstəgəl doqquz min səkkiz yüz iks, paskalla. Üç metrdə iksin yerinə üç yazırıq. Cavab yüz iyirmi doqquz min dörd yüz paskaldır. Düstur istənilən dərinlik üçün cavabı hesablayır. İndi dağçının sirrinə qayıdaq. Onun cihazı təzyiqi ölçür və altı yüz yetmiş dörd göstərir. Cədvəldə bu ədəd yalnız bir sütundadır: bir kilometr. Yuxarı qalxdıqca təzyiq həmişə azalır. Ona görə hər təzyiqə də yalnız bir hündürlük düşür, və cədvəli tərsinə oxumaq olar. Belə cihaza altimetr deyilir. Bir sadələşdirmə də var: hava dəyişəndə təzyiq bir az dəyişir, ona görə altimetri bilinən hündürlükdə yoxlayırlar. Yadda saxla: funksiya elə qaydadır ki, hər arqumentə yalnız bir qiymət uyğun gəlir. Onu cədvəllə, qrafiklə və ya düsturla vermək olar. Dağçı da hündürlüyünü havadan buna görə bilir: hər hündürlüyün öz təzyiqi var, hər təzyiqin də öz hündürlüyü.
