Mətn (transkript)
Ekrandakı bir pikseldən bütöv Yer kürəsinə qədər: kamera neçə dəfə uzaqlaşmalıdır? Telefonun ekranına lap yaxından baxaq. Bu ekranda bir pikselin eni millimetrin yüzdə səkkizidir. İndi kamera geri çəkilir və kadra bütöv planet sığır. Kamera neçə dəfə uzaqlaşsa, kadrın eni də o qədər dəfə böyüyür. Yerin ekvator boyunca diametri təxminən on iki min səkkiz yüz kilometrdir. Metrlə yazanda kiçik ədəd sıfırlarla başlayır, böyük ədəd isə sıfırlarla bitir. Bu iki ədədi necə müqayisə edək? Əvvəlcə böyük ədəd. Bu ədəd bir tam yüzdə iyirmi səkkiz vur on milyondur. On milyonda yeddi sıfır var, yəni on milyon on ədədinin yeddinci qüvvətidir. Belə yazılışa ədədin standart şəkli deyilir. Birinci vuruq qiymətli hissədir: bir ola bilər, on isə ola bilməz. Üst isə ədədin tərtibidir. Yerin diametrinin tərtibi yeddidir. İndi kiçik ədəd. Metrlə yazsaq, pikselin eni səkkiz bölünsün yüz minə bərabərdir. Yüz min on ədədinin beşinci qüvvətidir. Bu bölməni qısa yazmaq üçün mənfi üstdən istifadə edirik: səkkiz vurulsun on, üstü mənfi beş. Tərtib mənfi beşdir. Bəs üstdəki mənfi nə deməkdir? Kameranı yoxlayaq. Pikseldən yüz min dəfə uzaqlaşırıq: bu addım on, üstü beşdir. Sonra eyni yolla geri qayıdırıq: bu addım on, üstü mənfi beşdir. Kamera başladığı kadra qayıtdı, deməli iki addımın hasili birdir. Qüvvətləri vuranda üstlər toplanır: beş üstəgəl mənfi beş, sıfır. On ədədinin sıfırıncı qüvvəti isə birdir. Buna görə on, üstü mənfi beş, bir bölünsün on, üstü beşdir. Sıfırdan fərqli hər a ədədi üçün belədir: a üstü mənfi n, bir bölünsün a üstü n. İki səhvdən qaçın. Üstdəki mənfi ədədin işarəsini dəyişmir: pikselin eni müsbətdir, sadəcə çox kiçikdir. Üstü əsasa vurmaq da səhvdir. Altı, üstü mənfi üç, altının kubunun tərsidir: iki yüz on altıda bir. İndi əsas suala qayıdaq. Yerin diametrini pikselin eninə bölürük. Bir tam yüzdə iyirmi səkkiz bölünsün səkkiz, sıfır tam yüzdə on altı. Qüvvətləri bölərkən üstlər çıxılır: yeddi çıx mənfi beş. Tələsən adam yeddi çıx beş yazır və cəmi on altı dəfə tapır. Amma mənfi ədədi çıxmaq onu toplamaq deməkdir: yeddi üstəgəl beş, on iki. Alınır: sıfır tam yüzdə on altı vur on, üstü on iki. Amma qiymətli hissə ən azı bir olmalıdır. Sıfır tam yüzdə on altını belə yazaq: bir tam onda altı, vurulsun on, üstü mənfi bir. Sonra üstlər toplanır: mənfi bir üstəgəl on iki, on bir. Cavab yüz altmış milyard dəfədir. Bir pikseldən bütöv Yer kürəsinə qədər kamera yüz altmış milyard dəfə uzaqlaşır. Standart şəkil bu nəhəng ədədi bir neçə simvolla yazır. Mənfi üst kiçik ədədləri, müsbət üst böyük ədədləri göstərir. Qaydalar eynidir: vuranda üstlər toplanır, bölərkən çıxılır. Mənfi üstü isə tərs ədəd kimi oxuyun.
