Mətn (transkript)
DİM sistemlərində ən qısa yol sualın özündə gizlənib: iks vur igrek, yoxsa iks üstəgəl igrek? Üç real imtahan tapşırığı götürək, hamısı DİM-in iki min on doqquzuncu il test toplusundandır. Heç birində sual iks və igreki ayrıca soruşmur. Ya hasili istəyir, ya da cəmi. İndi baxaq, sualın özü bizə hansı yolu göstərir. Birinci tapşırıq. Üçün iks üstəgəl igrek qüvvəti səksən birə bərabərdir. İks kvadrat vur igrek üstəgəl iks vur igrek kvadrat mənfi doxsan altıdır. Sual iks vur igrek hasilini soruşur. Birinci tənlik asandır: səksən bir üçün dördüncü qüvvətidir, deməli iks üstəgəl igrek dördə bərabərdir. İndi ikinci tənliyə diqqətlə baxaq. Hər iki həddə iks vur igrek var. Onu mötərizə xaricinə çıxaraq: iks vur igrek, vur iks üstəgəl igrek. Mötərizədəki cəm artıq məlumdur, dördə bərabərdir. Dörd dəfə iks vur igrek mənfi doxsan altıdır, deməli hasil mənfi iyirmi dörddür. İks və igreki ayrıca tapsaydıq, kökaltılı yöndəmsiz ədədlər alardıq. Sual hasil istədi, biz də birbaşa hasilə getdik. İkinci tapşırıq. İkinin iks qüvvəti vur üçün igrek qüvvəti yetmiş ikiyə bərabərdir. İkinin igrek qüvvəti vur üçün iks qüvvəti isə yüz səkkizə. Bu dəfə sual cəmi soruşur. Bəs cəm harada gizlənib? İki tənliyi tərəf-tərəfə vuraq. İkinin qüvvətləri birləşir, üçün qüvvətləri də birləşir, hər ikisinin üstü iks üstəgəl igrek olur. İki ilə üçün hasili altıdır, ona görə solda altının iks üstəgəl igrek qüvvəti alınır. Sağda yetmiş iki vur yüz səkkiz, yəni yeddi min yeddi yüz yetmiş altı. Bu ədəd altının beşinci qüvvətidir. Deməli, iks üstəgəl igrek beşdir. Yoxlamaq üçün tənlikləri bölsək, iks çıx igrek bir alınır, cüt isə üç və ikidir. Səkkiz vur doqquz yetmiş ikidir, dörd vur iyirmi yeddi yüz səkkiz. Üçüncü tapşırıq ən hiyləgəridir. İks çıx igrek birə bərabərdir. Qırx doqquzun iks qüvvəti çıx qırx iki vur yeddinin igrek qüvvəti yeddiyə bərabərdir. Sual yenə hasili soruşur, amma bu dəfə qısa yol görünmür. Birinci tənlikdən iks bərabərdir igrek üstəgəl bir. Onu yerinə yazaq: qırx doqquzun igrek üstəgəl bir qüvvəti qırx doqquz vur yeddinin igrek qüvvətinin kvadratıdır. Yeddinin igrek qüvvətini t ilə işarə edək. Tənlik qırx doqquz t kvadrat çıx qırx iki t çıx yeddi sıfıra bərabərdir şəklinə düşür. Hər tərəfi yeddiyə bölək: yeddi t kvadrat çıx altı t çıx bir sıfıra bərabərdir. Kökləri bir və mənfi yeddidə birdir. Amma t yeddinin qüvvətidir, o mənfi ola bilməz. Mənfi yeddidə bir atılır. Qalır t bərabərdir bir: yeddinin igrek qüvvəti birdir, deməli igrek sıfırdır, iks isə birdir. Hasil sıfırdır. Yoxlama: qırx doqquz çıx qırx iki yeddidir. Rəsmi cavab da sıfırdır. Üç tapşırıq, üç yol. Hasil soruşulanda ortaq vuruğu axtar. Cəm soruşulanda tənlikləri vur. Qısa yol görünmürsə, əvəz et və müsbətliyi yoxla. İmtahanda ən qısa yol həmişə sualın özündədir: iks vur igrek, yoxsa iks üstəgəl igrek.
