Mətn (transkript)
Qağayı da beş metrdə, balıq da beş metrdə. Amma aralarında on metr var. Sirr dənizin səthindədir. Səthi sıfır qəbul edək. Qağayı sıfırdan beş metr yuxarıda uçur. Balıq isə sıfırdan beş metr aşağıda üzür. Ədəd eynidir, amma istiqamət əksdir. Bəs bu fərqi ədədlə necə yazaq? Cavab işarədədir. Yuxarını müsbət, aşağını mənfi sayırıq. Qağayının yeri müsbət beşdir: beşin qarşısında artı işarəsi. Balığın yeri mənfi beşdir: beşin qarşısında mənfi işarəsi. Müsbət ədədin işarəsini adətən yazmırıq: müsbət beş elə beşdir. Bəs səthdəki qayıq hansı ədəddədir? Qayıq düz sıfırdadır. Sıfırın özü nə müsbətdir, nə də mənfi: o, iki tərəfin sərhədidir. Eyni qayda termometrdə də işləyir: sıfır dərəcədən soyuq hava mənfi ədədlə yazılır. Deməli, əvvəl sıfırı seçirik, sonra müsbət istiqaməti. İndi bu şaquli şkalanı yan üstə çevirək. Şkala yan üstə düşür və ədəd oxu alınır. Yuxarı tərəf sağa keçdi: müsbət ədədlər sıfırdan sağda, mənfi ədədlər solda durur. Burada üç şey seçilib: başlanğıc nöqtəsi O, vahid parça və müsbət istiqamət. Belə düz xəttə koordinat oxu deyilir. Bəs qağayı ilə balıq bu oxda harada olar? Oxda hər nöqtənin yerini bir ədəd göstərir: onun koordinatı. Qağayıdan başlayaq: sıfırdan beş addım sağa. Koordinatı beşdir. Balıq üçün beş addım sola sayırıq: mənfi bir, mənfi iki, mənfi üç, mənfi dörd, mənfi beş. Koordinatı mənfi beşdir. Koordinat nöqtənin adının yanında, mötərizədə yazılır. Bu iki ədəd arasında xüsusi bir əlaqə var. Beş və mənfi beş sıfırdan eyni məsafədədir, amma əks tərəflərdə. Belə ədədlərə əks ədədlər deyilir. Beşin əksi mənfi beşdir, mənfi beşin əksi isə beşdir. Əvvəldəki sualın cavabı da budur: qağayı ilə balıq əks ədədlərdədir. Aralarında beş metr yuxarı və beş metr aşağı, cəmi on metr var. Bəs mənfi işarəsi iki dəfə yazılsa? Beşin əksi mənfi beşdir. İndi mənfi beşin əksini tapaq: yenidən sıfırın o biri tərəfinə keçirik və beşə qayıdırıq. Yazılışı belədir: mənfi, mötərizədə mənfi beş, bərabərdir beş. İki dəfə əks tərəfə keçən nöqtə öz yerinə qayıdır. İndi oxdakı bütün tam addımları bir yerə yığaq. Natural ədədlər: bir, iki, üç və sairə. Onların əksləri: mənfi bir, mənfi iki, mənfi üç. Bir də ortada sıfır. Bu üç dəstə birlikdə tam ədədlər adlanır və ox boyunca hər iki tərəfə sonsuz davam edir. Bəs iki tam onda beş? O, iki ilə üç arasındadır, tam ədəd deyil. Deməli, qağayı da, balıq da beş metrdədir, amma biri müsbət beşdə, o biri mənfi beşdə. Yadda saxla: əvvəl sıfırı seç, işarə isə tərəfi göstərir.
